Sigmundur Guðbjarnason – Ævisagan

 

Uppvaxtarárin á Akranesi.

Ég er fæddur á Akranesi og ólst upp í Ívarshúsum, þ.e. Baugstíg 10 sem síðar nefndist Mánabraut 10. Ívarshús var jörð sem er skráð á tímum Brynjólfs Sveinssonar Skálholtsbiskups þegar hann hefur útgerð mikla á Akranesi og ræður yfir hálfum Skipaskaganum. Þegar ég var að alast upp höfðu Ívarshús mikla kartöflugarða og þar var gott uppsátur fyrir árabáta. Þar var svokallaður sjávarborgargarður umlukinn hlöðnum grjótgarði en þar gætu hafað verið verbúðir á árum áður.

Ég lék mér einkum í fjörunni en hún var fjölbreytt, klettar með stærri og smærri lónum sem höfðu að geyma seyði ýmiskonar og furðufiska. Einnig var Halakotssandur drjúgur leikvöllur og var þar oft iðkað sjósund á sumrin en einnig á Langasandi. Ég safnað ýmsum seyðum og lét í formalín og átti smá náttúrugripasafn sem var geymt í Pakkhúsinu sem var stór geymsla. Þarna voru sambyggt Pakkhúsið, hlaða, fjós fyrir tvær kýr og svo önnur geymsla sem var t.d. bílskúr um tíma, svo hesthús þegar Sturla eignaðist hest o.fl. Faðir minn hafði yndi af búskap, hafði tvær kýr í fjósi og hænsnakofa. Hann hafði sérstakt fjárhús nálægt ströndinni með ca. 10 kindum og var mitt hlutverk að sjá um kindurnar, gefa þeim tvær körfur af heyji kvölds og morgna og hreinsa undan þeim o.s.frv. Faðir minn hafði einnig þrjá stóra kartöflugarða. Útsæðið var sett niður á vorin og svo varð að gæta þess að arfinn næði ekki að rýra kartöfluvöxtinn á sumrin. Á haustin var svo tekið upp, útsæði valið fyrir næsta vor og síðan voru kartöflurnar settar í geymslu, í jarðhús þar sem þær voru varðar fyrir vetrarfrosti. Faðir minn seldi mikið af kartöflum til Reykjavíkur, t.d. til Sturlubræðra o.fl.

Á sumrin var heyjað en tún voru þrjú, eitt ræktað að Görðum og annað í landi Kross sem er rétt austan við landamærin, þ.e. í Innri Akraneshreppi. Þriðja túnið var svo skammt frá litla vitanum ekki langt frá íþróttavellinum. Á sumrin fór faðir minn oft sem síldarmatsmaður til Siglufjarðar og vann hjá frænda sínum Óskari Halldórsyni en þeir voru bræðrasynir. Þá var móðir mín ráðsmaður heima fyrir og stjórnaði heyskapnum. Túnin voru slegin og síðan fórum við að snúa flekkjunum og þurka grasið uns heyið var orðið nógu þurrt en þá var það sett í sæti þar til það var bundið í sátur og flutt heim í hlöðuna.

Þegar barnaskólanum lauk þá var ég einn vetur í Gagnfræðaskólanum og var ég yfirleitt með hæstu einkunn. Í Gagnfræðaskólanum var ég eitt sinn í dönskutíma hjá Ólafi Hjartar. Ég sat í fremstu röð og óafvitandi starði ég fram fyrir mig fjarrænu augnaráði. Kennarinn Ólafur Hjartar sat andspænis mér við kennaraborðið og fannst ég stara á sig og vera að ögra sér. Skipaði hann mér að standa upp og syngja vísur í danska textanum. Ég gat ekkert sungið en ég stóð upp og ræskti mig en þá fóru krakkarnir að hlæja. Greip þá kennarinn í öxlina á mér og rak mig út. Ég var alveg miður mín og gekk um götur um tíma en fór svo heim. Þetta var víst í fyrsta sinn sem nemandi var rekinn úr tíma en seinna þegar Sturla bróðir minn var í skólanum þá var hann víst oft rekinn út fyrir prakkaraskap. Ég var aðeins einn vetur í skólanum en fór síðan í Menntaskólann á Akureyri.

 

Námsárin í MA, stúdent 1952.

Ákveðið var að ég færi í Menntaskólann á Akureyri en ég var góður námsmaður, hafði staðið mig vel í barnaskóla og í 1. bekk í Gagnfræðaskólanum á Akranesi. Faðir minn fór með mér til Akureyrar en hann hafði haft samband við mann að nafni Anton Ásgrímsson  sem hafði unnið með honum á síldarárunum á Siglufirði þegar faðir minn verið síldarmatsmaður hjá Óskari Halldórssyni. Anton varð fjárhaldsmaður minn en á þeim árum urðu nemendur utan af landi að hafa fjárhaldsmann svo þeir sólunduðu ekki peningunum sem þeir fengu. Leigði ég herbergi hjá Antoni sem bjó á Fjólugötu niður á Eyrinni. Hafði ég herbergisfélaga sem var strákur sem fór í Iðnskólann. Herbergið var frekar lítið og undir súð. Anton kom oft á kvöldin um kl. 10 og slökkti ljósið.

 

Veikindi á námsárunum .

Þegar ég var í öðrum bekk þá bjó ég í heimavistinni. Maturinn var oft skemmdur og stundum matareitrun og ég fékk sífelldan niðurgang. Þetta var seinna greint sem sáraristil, þ.e. niðurgangur, ólykt og blæðandi sár í ristli. Um sumarið fer ég á spítala, Hvíta Bandið, og er þar í 5 mánuði, þ.e. fram að jólum, læknir minn var Gunnar Cortes. Sendi hann mig næsta vor til Englands á St. Marks Hospital í London en þar þótti ég of ungur til að fara í meiriháttar aðgerð, þ.e. fjarlægja ristilinn. Um sumarið fór ég að lesa undir haustpróf  í MA. Ég hafði misst af þriðja bekk en um haustið gat ég tekið próf sem var í raun gamla gagnfræðaprófið en þá þurfti hærri einkunn til að komast áfram í Menntaskólanum. Stóðst ég þyngra prófið. Í fjórða bekk versnar sáraristillinn aftur og fer ég þá til Halldórs Hansen eldri um vorið. Hann lagði mig inn á Landakot og gerir tilraunir á mér, sprautar mig með efni sem framkallar háan hita til að örva ónæmiskerfið en þá var talið að það gæti hjálpað. Meðferðin mistókst en ég fór í MA um haustið. Ástandið versnar enn og ég fer að hitta Guðmund Karl sem var mjög mikils metinn læknir á Akueyri. Guðmundur sagðist ekki hafa nein ráð en gaf mér samt það sem hann kallaði gamalt skitumeðal. Lyfið var bismuth subsalisylatis og þegar ég stækkaði skammtinn margfalt þá loks stoppaði niðurgangurinn. Saurinn var svartur svo ég vissi ekki hversu mikið blæddi. Eftir þetta tók ég stóra skammta af lyfinu.

 

Heilsuhæli Náttúrulækningafélagsins að Varmalandi.

Eftir stúdentprófið 1952, en ég varð dúx í stærðfræðideild, fór ég á Heilsuhæli Náttúrulækningafélagsins sem Jónas Kristjánsson hafði stofnað og rak þetta hæli sumarið 1952 að Kvennaskólanum á Varmalandi í Borgarfirði. Eftir nokkrar vikur veiktist ég en Jónas var fjarverandi. Var kallað á héraðslækninn Þórð Oddsson á Kleppjárnsreykjum. Héraðslæknirinn sendi mig heim til Akraness í foreldrahús.

Eftir þessa og aðrar misheppnaðar læknismeðferðir þá tók móðir mín alltaf við mér og kom mér á fætur á ný. Var ég í ströngum matarkúr og var grænmetis-seyði mikilvægt en jurtirnar voru síaðar frá því ég þoldi ekki grófmeti.  Var ég ófær til vinnu og fór ég að hafa áhyggjur af framtíðinni, hvort ég ætti framtíð. Móðir mín hvatti mig til að innritast í Háskólann og innritaðist ég í læknisfræði haustið 1952.  Um haustið varð mér ljóst að ég hefði ekki heilsu til að starfa sem læknir. Fór ég til Jóns Vestdal verkfræðings og leitaði eftir upplýsingum um efnafræðinám í Þýskalandi en skólagjöld þar voru lítil. Sótti ég um inngöngu í efnafræði í Technische Hochschule í Munchen þótt seint væri. Fór ég svo heim og pakkaði fatnaði í ferðatösku og fór með öðrum stúdentum til Munchen þótt ég væri ekki búinn að fá svar við umsókninni.

 

Nám við Technische Hochschule (Universitat) Munchen, TUM, 1952-1959. Dipl. Chem. 1957 og Dr.rer.nat. 1959.

Munchen var að rísa úr rústunum eftir heimsstyrjöldina.  Þegar ég kom til T.H. í Munchen var ég einn af 600 stúdentum sem sóttu um skólavist í efnafræði, 120 voru teknir inn og máttu þeir þreyta samkeppnispróf í lok haustmisseris og mundu 30 komast áfram. Ég hafði áhyggjur af þessu og taldi ólíklegt að ég stæðist samkeppnisprófið. Sótti ég þá um skólavist í efnaverkfræði í Skotlandi og var umsóknin samþykkt. Ég stóðst svo samkeppnisprófið í T.H. og var einn af þessum 30 stúdentum sem gátu byrjað námið í raun á vormisseri og hélt ég þá áfram við T.H. Í lok haustmisseris (4 mánuðir) var frí í mars og apríl og fóru íslensku stúdentarnir heim til Íslands til að vinna og afla tekna en þýsku stúdentarnir fóru flestir í frí og ferðalög. Komu stúdentar svo aftur til náms í byrjun vormisseris og héldu áfram námi í 3 mánuði, maí, júní og júlí. Heilsan var viðunandi og þakkaði ég það meðalinu sem ég fékk hjá Guðmundi Karli á Akureyri.

 

Ég verð ástfanginn.

Sumarið 1953 kynntist ég ungri stúlku frá Akranesi, Margreti Þorvaldsdóttur. Um haustið fór hún í Húsmæðraskólann að Varmalandi í Borgarfirði en ég fór til Munchen. Við vorum dugleg að skrifast á og skreytti ég umslagið á bréfum mínum með ýmsum hætti. Í vetrarfríi 1954 fór ég heim til Íslands og giftumst við 18. apríl 1954. Þetta var mín mesta gæfa en þegar þetta er skrifað 2019 þá höfum við verið gift í 65 ár. Kom Greta með mér til Munchen á vormisseri og leigðum við herbergi hjá Frú Eidman í Barerstrasse skammt frá T.H. Í lok sumarmisseris fórum við heim en um haustið fæddist sonur, sem var skírður Snorri.

 

Minnisverð atvik.

Eftir heimsstyrjöldina virtust Þjóðverjar  vera að upplifa hrun samfélagsins. Fyrrverandi hermenn sem höfðu misst handleggi og/eða fætur og voru mest ósjálfbjarga voru sem mannlegar rústir að betla á gangstéttum borgarinnar. Við sáum þá fyrst 1952 en svo hurfu þeir af gangstéttunum þegar Adenauer og Erhardt voru búnir að finna þeim skjól.

 

Vistin á stúdentagörðum.

Eftir að ég giftist 1954 var konan mín með mér í Munchen annað hvert ár en við höfðum ekki efni á meiru. Ég bjó því annað hvert ár á stúdentagarði og  hafði þá oftast  þýska herbergisfélaga.

Bjó ég nokkrum sinnum á stúdentagarði í Turkenstrasse, en það var mjög hentugur staður, skammt frá tækniháskólanum. Minnistæðir voru sumir herbergisfélagar á stúdentagarðinum en þeir voru margir fyrrverandi hermenn nýkomnir úr rússneskum fangabúðum.

 

Erfiður herbergisfélagi.

Einn herbergisfélagi minn var nýkomin úr rússneskum fangabúðum en hann hafði verið stríðsfangi. Hann var brendur á sál og líkama. Hann var eldri en við, um 35 ára verkfræðinemi og hörkulegur nasisti. Hann tók upp á því að borða morgunmatinn minn, þ.e. brauð og álegg sem ég ætlaði að hafa í morgunmat. Ég ætlaði þá að kvarta við Heimleiter, þ.e. þann sem átti að stjórna því að lífið á stúdentagarðinum væri sómasamlegt. Leitaði ég að nafni hans en þá var þetta herbergisfélagi minn. Ég hætti þá að borða morgunmat í herbergi mínu þetta misserið meðan ég hafði þennan herbergisfélaga. Hann kom oft með gleðikonur heim á herbergið og þurfti ég þá að fara út á meðan, og fór ég oft í bíó það misserið.

 

Skylmingaklúbbar frá fyrri tíð.

Annan vetur var ég í herbergi með fötluðum laganema, hann átti mjög erfitt með gang. Hann hafði mikinn áhuga á Verbindungen en það voru gamlir klúbbar sem æfa m.a. skilmingar og voru styrktir af eldri félögum í klúbbnum, oft lögfræðingaum eða stórlöxum úr viðskiptalífinu. Hvatti herbergisfélagi minn mig til að ganga í klúbbinn sinn. Fór ég á nokkra fundi því mig langaði til að læra að skilmast. Sá ég þá að þetta voru ekki venjulegar skilmingar heldur voru menn með höggsverð og máttu höggva eitt högg í senn á andstæðinginn en hann mátti ekki víkja sér undan og skiptust menn á að höggva en þeir voru með hlífar til að vernda augu, nef og varir. Þetta var nokkurs konar karlmennskupróf og hlutu menn oft skurð í andliti og ör sem sönnun fyrir karlmennskunni. Ég vildi læra að skilmast eins og  Earl Flynn svo ég hætti við að ganga í klúbbinn. Eitt sinn fór herbergisfélagi minn í mikið samkvæmi og hlakkaði mikið til, en ég fór með íslensku stúdentunum í Schwabing, sem var hverfi stúdenta, listamanna og gleðikvenna. Þegar ég kom heim þá lá herbergisfélagi minn í rúmi sínu og grét. Ég ræddi við hann og þá kom í ljós að hann var ástfanginn en stúlkan hafnaði honum og hæddist að honum. Skömmu síðar fór hann heim í jólafrí og sá ég hann ekki aftur.

 

Njósna- og áróðursmiðstöð.

Eitt sinn var ég í herbergi með stúdent sem átti mjög föngulega rússneska vinkonu sem vann hjá Radio Free Europe en það var bandarísk áróðurs útvarpsstöð í Munchen. Vínarborg og Munchen voru þá helstu áróðursstöðvar kalda stríðsins og sendu áróðurinn í austur yfir járntjaldið. Þessi föngulega Olga var að segja okkur frá morðum á starfsmönnum útvarpsstöðvarinnar og hvernig þetta gekk fyrir sig. Ef starfsmaðurinn sem var myrtur bjó á efri hæð í húsinu þá kom morðinginn á móti starfsmanninum niður stigann, skaut hann í andlitið með sterkri blásýru og hraðaði sér út. Fórnarlambið dó yfirleitt í stiganum, blásýran þynntist í lofttrekknum í stigaganginum og fórnarlambið var talið hafa dáið af hjartaáfalli.

 

Dularfullur atburður bjargar lífi mínu.

Eitt sinn sem oftar fór  ég í bíó og var það í jólafríi og fáir á stúdentagarðinum í Turkenstrasse. Þegar ég kom heim um kvöldið gekk ég fram hjá eldhúsinu en þar var þá einn erlendur stúdent að hita súpu en þýsku stúdentarnir höfðu farið heim um jólin. Kastaði ég á hann kveðju en fór á mitt herbergi og fór að sofa. Vakna ég svo við að barið er að dyrum en ég ansaði ekki enda komið fram yfir miðnætti og sofnaði ég aftur. Skömmu síðar er ég vakinn aftur við kröftugt bánk á hurðina. Ég svaraði ekki heldur í þetta sinn, taldi að einhverjir hefðu fengið sér í glas enda laugardagskvöld og jól í vændum. Sofnaði ég en var vakinn við kröftugar barsmíðar á hurðina. Nú var ég búinn að fá nóg og þaut fram úr öskuvondur og reif upp hurðina til að skamma þann sem þar væri að valda þessu ónæði. Þegar ég opnaði dyrnar var enginn þar en sterk gaslykt á ganginum. Ég fór fram í eldhús og sá að það hafði soðið upp úr súpupottinum og súpan slökkti eldinn en gasið streymdi út. Ég skrúfaði fyrir gasið, opnaði glugga í eldhúsinu og á ganginum. Stúdentinn sem var að hita súpuna hafði sofnað og varð ekki var við það sem var að gerast. Gasið getur verið banvænt eitt og sér og af því stafar mikil sprengihætta. Ég fór svo í mitt herbergi en velti því fyrir mér hver hefði barið svona hressilega á dyrnar hjá mér og forðað meiri háttar slysi.

 

Ég fæ nýja hugmynd sem kennarinn hafnar.

Ég fékk eitt sinn það verkefni af smíða efni er nefnist glyceraldehyd-3-phosphat, sem nota átti við frekari lífefnafræðilegar rannsóknir. Þekkt var aðferð til að vinna verkið í 5 skrefum eða áföngum. Ég kannaði þessa leið og kom með tillögu að nýrri leið þar sem hægt væri að smíða efnið í þremur skrefum. Kennara mínum líkaði ekki hugmyndin og sagði að ef þetta væri hægt þá væri búið að gera þetta áður og fékk ég ekki heimild til að fara þessa leið. Tæplega ári síðar birtist vísindagrein eftir vísindamenn í Bandaríkjunum þar sem þessi leið mín var farinn en þetta voru mjög þekktir vísindamenn. Ég sýndi kennara mínum greinina og skammaði hann mig þá fyrir að hafa ekki farið þessa leið sem hann hafði bannað mér að fara.

 

Ég fæ kvikasilfureitrun.

Við dokorsverkefni mitt var ég að vinna með kvikasilfur en ég var að nota polarograf þar sem mæld eru efnahvörf á yfirborði kvikasilfurdropa. Þurfti ég að hreinsa kvikasilfrið með því að eyma það í loftæmi eða undir lágþrýstingi. Kvikasilfur er rokgjarnt efni og  berast gufur frá efninu út um vinnusvæðið ef loftræstingin er léleg.

Vinnuherbergi mitt hafði mjög lélega loftræstingu og hugði hvorki ég eða leiðbeinandi minn að því að þetta gæti skapað vanda. Eftir nokkra mánuði í þessu umhverfi þá fann ég fyrir erfiðleikum við að anda, einkum á nóttunni. Loks var leitað til læknis sem komst að þeirri niðurstöðu að ég væri með kvikasilfureitrun sem getur verið hættuleg og valdið ýmsum skaða í heila og nýrum. Var ég hafður til sýnis við kennslu læknastúdenta. Mér var svo gefið lyf sem nefnist BAL og var notað við þungamálms-eitrunum.

 

Diplom-prófið.

Þegar ég fór í próf þá kveið ég fyrir að fara í próf til prófrssors Hieber í ólífrænni efnafræði. Hieber var þekktur fyrir að hafa óbeit á konum og útlendingum. Stúdentar höfðu safnað saman um 90 spurningum sem Hieber var vanur að spyrja. Ég kynnti mér vel svörin við þessum spurningum áður en ég fór í prófið. Þegar Hieber spurði þá gat ég svarað öllu því sem máli skipti. Hieber sagði að lokum: „Þetta er allt rétt en svona lærir maður ekki efnafræði“.

 

Doktorsprófið.

Doktorsprófið fór þannig fram að prófessorarnir röðuðu sér í kringum hringborð og var kallað á mig og settist ég við borðið hjá þeim. Þeir spurðu svo um nýmæli í efnafræði á öllum sviðu en ekkert um doktorsverkefnið eða ritgerðina. Eitt svar mitt olli deilum milli tveggja kennaranna, próf. Goldsmith var sammála svari mínu en próf. Hieber var ósammála. Deildu þeir um þetta um stund en mér var síðar sagt af  Dr. W.Lamprecht leiðbeinanda mínum að þeir væru óvinir og ósammála í mörgu. Að loknu doktorsprófi fóru ég svo heim til Akraness í nýja starfið.

 

Starf yfirverkfræðings og framleiðslustjóra við Sementsverksmiðju ríkisins á Akranesi 1959-1960.

Á námsárunum bauð Jón Vestdal forstjóri Sementsverksmiðju ríkisins mér starf yfirverkfræðings við verksmiðjuna að námi loknu og þáði ég það.  Að loknu námi var ég ráðinn yfirverkfræðingur og framleiðslustjóri Sementsverksmiðju ríkisins, sem var ný en ófullgerð verksmiðja. Voru gallar á hönnun og smíði sementsofnsins sem var 100 metra langur og hitaður upp í um 1500 gráður til brennslu á sementsgjalli úr leðju sem var framleidd úr möluðu líparíti(kísill) og skeljasandi (kalk). Ágreiningur kom upp við danska verkfræðinginn P.A. Pedersen sem taldi að Íslendingar gætu aldrei rekið verksmiðjuna sjálfir því starfsmennirnir væru aðallega verkamenn og sjómenn af Akranesi. Ég var ósammála Pedersen því ég þekkti þessa menn og hafði unnið með mörgum þeirra við ýmis störf á námsárunum. Þegar við áttum að taka við framleiðslustjórninni þá kom Pedersen aðvífandi og ætlaði að breyta þeim stellingum á brennslunni sem ég var búinn að ákveða. Ég rak hann þá af stjórnpallinum með harðri hendi en við héldum áfram og gekk það vel. Pedersen vildi ekki fara frá verksmiðjunni sennilega vegna þess að hann fékk umbun eða kaupauka fyrir að vera á erfiðum stað.

 

Kynnisferð til Danmerkur.

Haustið 1959 fór ég í kynnisferð til Danmerkur. Fór ég fyrst til F.L.Smith fyrirtækisins en þeir hönnuðu og sáu um byggingu verksmiðjunnar. Síðan fór ég til Álaborgar en þar var stór  verksmiðja með marga sementsofna. Gisti ég þar á hóteli.

Merkilegur draumur.

Um nóttina eða undir morgun dreymdi mig að ég væri heima á Akranesi og konan mín væri að taka bað en hún  var ófrísk og voru um 4 vikur þar til hún átti að fæða. Skyndilega fæðir hún barnið í baðkarinu en það andar ekki. Tek ég þá barnið í þessum draumi og blæs lofti í lungun og þá fór það að gráta. Um morguninn vaknaði ég og mundi drauminn. Þegar ég var að borða morgunmatinn er hringt í mig frá Íslandi. Var það móðir mín sem sagði mér að konan mín hefði alið barnið þá um nóttina en það hefði ekki lifað. Spurði ég þá um konu mína en hún var þá mjög veik af fæðingareitrun og vart hugað líf. Fór ég strax til Kaupmannahafnar til að reyna að komast heim til Íslands. Þegar heim kom þá var Greta úr allri hættu en ég ræddi ég við Pál Gíslason lækni sem annaðist konu mína. Sagði hann að barnið hefði lifað og hartsláttur verið eðlilegur allt fram að fæðingu þegar eitthvað fór úrskeiðis og það dó. Þótti mér draumur minn merkilegur, að ég hafi fengið ábendingu og tækifæri til að bjarga barninu en ég var ekki á staðnum og missti af tækifærinu.

Árangurinn af þessari kynnisferð var m.a. að starfsmannafélag Sementsverk-smiðjunnar var stofnað og setti ég upp námskeið í ræðumennsku og fundarstjórn fyrir væntanlega stjórnendur. Þátttakendur í þessu námskeiði voru nokkrir ungir menn sem síðar urðu m.a. forystmenn í verkalýðsfélögum á Akranesi.

Starf mitt í Sementsverksmiðjunni var mjög annasamt því verksmiðjan var ekki fullbyggð og vantaði blöndunartank og varð ég því að mæla samsetningu leðjunnar í hverjum leðjutanki fyrir sig áður en leðjan fór í ofninn til brennslu í sementsgjall en tankarnir voru fjórir. Það var einnig galli á sementsofninum því á brennslusvæðinu í ofninum féll einangrunarsteinninn oft úr einangrinum sem verndaði stálkápu ofnsins. Var þá reynt að fella brennheitt gjallið í eyðuna sem hafði myndast og tókst oft að loka auða svæðinu um tíma en nokkrum dögum síðar gat auða svæðiðð myndast á ný og varð að gæta þess að stálkápan skaðaðist ekki þvi það hefði verið mikið tjón og stöðvað framleiðdluna. Þessi vandræði komu til af því að það vantaði styrktarhring um stálkápu ofnsins á þessu svæði. Síðar var svo styrktarhringur settur á ofninn og hurfu þessi vandamál að mestu.

 

Rannsóknamaður og prófessor í lífefnafræði og lyflæknisfræði við Wayne State University School of Medicine, Detroit, Michigan, USA, 1961-1970.

Tilboð um rannsóknastarf  kom frá prófessor R.J. Bing við Wayne State University, School of Medicine, í Detroit snemma árs 1960 og var tilboðinu tekið. Farið var til USA 4. jan. 1961 og áfram til Detroit.

 

Líf og starf í Detroit 1961-1970.

Fyrsta  mánuðinn bjuggum við á lélegu hóteli í miðri Detroit. Það blés með óþjettum glugga í eldhúsinu en það var ekki svo slæmt því  gas lak út með eldavélinni og þurfti að lofta út þótt það væri kaldur vetur. Loks tókst að útvega okkur til leigu lítið hús í pólsku hverfi en húsið var í eigu ungra hjóna. Eiginmaðurinn var að fara í herinn en eiginkonan fór þá til foreldra sinna á meðan hann var í hernum og leigðum við húsið við Rosemont í eitt ár. Snorri sonur okkar var sex ára og var settur í skóla. Fengum við þau boð frá skólanum að við yrðum að kenna honum ensku strax. Næst leigðum við hús við Lauder af ekkju og vorum þar í eitt og hálft ár. Þetta var í hverfi þar sem margir lögreglumenn bjuggu. Snorri fór í skóla en hann varð fyrir einelti og var skipað af eldri strákum að koma með 25 sent eða quarter í skólann og borga þeim ella myndu þeir misþyrma honum. Þegar kona mín komst að þessu hafði hún samband við skólann en starfskonur þar hafði grunað að eitthvað slíkt væri í gangi en enginn hafði samt kvartað. Tókst að binda enda á þetta. Á þessum tíma (1962) fæddist Logi en Hanný systir mín var þá hjá okkur til aðstoðar. Næst leigðum við hús við 14. Mile Road sem var í eigu hjóna sem fóru í rannsóknaleyfi til Japan í eitt ár. Eigendurnir voru bæði prófessorar þau Bill og Gertrude White. Bill eða William White var kennari í blaðamennsku en Gertrude var kennari í bókmenntum. Húsinu fylgdu síamsköttur, einnig bröndóttur veiðiköttur og pudel hundur af millistærð en hundurinn var flogaveikur og þurfti að gefa honum pillu daglega. Var það mitt hlutverk að gefa hundinum pilluna sem hann ekki vildi. Einnig fylgdi gamall folksvagen sem kona mín gat notað. Jafnframt var í húsinu stórt bókasafn sem var tryggt fyrir 500 þúsund dollara. Okkur leið vel í þessu ágæta húsi sem var í skógarjaðri. Fuglalíf var þarna og skrautlega fasana sáum við í skógarjaðrinum og stundum fundum við lykt eftir skúnk eða þefdýr. Skammt frá var gamalt þorp með gömlum húsum og þar var einnig cider eða eplasafi framleiddur í gamallri millu þar sem milluhjólið var knúið áfram af smá læk. Ef við litum í hina áttina sáum við röð húsa sem var nýtt hverfi að myndast. Þar bjó forstjóri stórfyrirtækis og voru starfsmenn hans að byggja hús sín í nágreninu. Virtist þetta vera kappsmál margra þarna að sýnast vera ríkari en þeir voru, ameríski draumurinn að verða að veruleika. Vatnið sem við notuðum fengum við úr brunni sem borað var fyrir. Vatnið var mengað, brúnleitt af járnsöltum og varð að hreinsa það í jónaskiptasúlu. Súlu þessa varð svo að hreinsa mánaðarlega með saltlausn sem skolaði mengandi efni úr súlunni. Frárennsli var í rotþró sem var skammt frá húsinu. Þetta fannst okkur frekar frumstætt en lærðum að lifa við það.

Þegar árið var liðið þá ákváðum við að kaupa hús en það átti að hafa rennandi, hreint vatn og eðlilega tengingu við skolpleyðslur eða frárennsli. Einnig vildum við búa í hverfi sem hefði góða skóla. Fundum við ágætt hús í Southfield sem hentaði okkur vel, þ.e. 29922 Pleasant Trail. Nágrannarnir voru fólk á okkar aldri og voru flestir milli þrítugs og fertugs. Kynntumst við mörgum þeirra og urðu sumir ágætir vinir okkar. Við leituðum að heppilegri kirkju sem við vildum tengjast en bæði norska og þýska kirkjan voru okkur ekki að skapi, voru of kreddufastar. Loks gengum við í Presbitarian söfnuð en þar var prestur að okkar skapi. Greta söng með kirkjukórnum og við sóttum messu á sunnudögum. Sonur okkar Snorri var fermdur í kirkjunni. Árið 1969 fæddist okkur dóttir og var hún  skýrð Hekla í þessari kirkju.

 

Rannsóknastörf við WSU.

 

Hjartarannsóknir. Rannsóknir okkar voru í fyrstu um hjartaflutninga, hvaða breytingar verða í hjartanu við hjartaflutninga til hjartaþega? Hvernig bregst hjartavöðvinn við kransæðastíflu? Hvernig myndast hjartadrep af völdum kransæðastíflu?  Rannsókn á viðgerð í hjarta og hvernig er unnt að örva viðgerð eða tefja. Rannsóknir á hjartabilun og orsökum hennar. Niðurstöður voru birtar í 70 ritgerðum í alþjóðlegum fagtímaritum.

 

Nýjar hugmyndir og viðbrögðin.

Yfirleitt eiga nýmæli í dag greiða leið inn í vísindasamfélagið en stundum er slóðin grýtt og torfarin. Eðlilegt telst að gagnrýna nýjar hugmyndir og benda á vafasamar fullyrðingar höfunda en gagnrýnendur verða þá að rökstyðja andmæli sín. Þetta er hið almenna verklag en samkeppnin vex einnig í heimi vísindanna og grípa menn þá oft til vafasamra aðgerða.

Það er ekki algengt að menn segi frá því hvernig þeir upplifa  baráttuna í heimi vísindanna. Hér verða rifjuð upp nokkur dæmi og  sýnishorn úr þessum heimi.

 

Viðgerð í hjartavöðva eftir hjartadrep.

Hjartadrep er afleiðing kransæðastíflu og blóðþurrðar. Sá hluti hjartavöðvans sem fær ekki lengur nægilegt blóð lifir ekki af súrefnisskortinn og myndast þá drep. Þessar dauðu frumur verður að fjarlægja en í staðinn koma aðrar frumur sem mynd örvef á þessu svæði. Örvefurinn dregst svo saman með tímanum og myndar þéttan vef. Unnt er að hafa áhrif á þessa viðgerð, örva hana með anaboliskun sterum (sem vöðvatröllin nota) eða tefja með því að gefa prótein snauða fæðu. Niðurstöður þessara rannsókna okkar voru skrifaðar í greinar sem sendar var virtum vísindatímaritum (1,2).

Viðbrögðin voru stundum mjög neikvæð, einn gagnrýnandinn sendi okkur t.d. bréf með 20 atriðum sem hann var ósammála. Taldi hann að engar frumur gætu lifað þar sem blóðþurrðin væri svona mikil. Ég var ungur og svaraði andmælunum lið fyrir lið. Benti ég á að við hefðum notað óhefðbundna tækni og geislavirk efni sem andmælandinn hafði ekki reynslu af. Ef slík viðgerð færi ekki fram þá myndaðist gat á hjartahólfið en slíkt gerðist jú ekki. Svaraði ég svo hverjum lið fyrir sig og sendi ritstjóranum. Ritstjórinn samþykkti greinina og var hún birt án frekari andmæla (1).

 

Skertir orkuflutningar í hjarta,  nýjar hugmyndir.

Árið 1970 birti ég ásamt samstarfsmönnum mínum við Wayne State University School of Medicine grein um rannsóknir okkar á lífefnafræðilegum viðbröðum í hjartanu við kransæðastíflu (3). Fjallaði greinin um breytingar sem verða á fyrstu sekundum og mínútum eftir kransæðastiflu sem leiðir síðan til myndunar á hjartadrepi í hjartavöðvanum þar sem blóðþurrð verður. Rannsóknirnar sýndu að hefðbundin orkuframleiðsla í hvatberum stöðvast eftir 30 sekundur og vöðvasamdráttur á orkuskerta svæðinu stöðvast. Vöðvasamdráttur er mjög orkufrek starfsemi og stöðvast orkuflutningar frá hvatberum til vöðvatrefjanna sem annast vöðvasamdrátturinn. Þetta verður til þess að spara orku svo hægt sé að koma í veg fyrir frumuskemmdir af völdum orkuskorts um tíma. Jafnframt  tekur við varaaflstöð sem vinnur orku án súrefnis um stund ef  blóðstreymi kæmist á að nýju. Það getur gerst ef spasmi eða krampakenndur samdráttur í æðum lokar fyrir eðlilegt blóðstreymi um skamma stund. Ef blóðþurrð er viðvarandi í meira en 30 mínútur þá skaddast vöðvafrumurnar og hjartadrep myndast.

Fyrstu viðbrögð við þessari grein voru neikvæð og fékk ég gagnrýni frá vinum mínum og keppinautum fyrir þá tilgátu að skertir orkuflutningar innan vöðvafruma væru mikilvæg fyrstu viðbrögð við orkuskorti af völdum kransæðastíflu. Smám saman jókst áhugi á þessum rannsóknum og hugmyndum. Valdur Saks og fleiri rússneskir vísindamenn sem fluttust til Frakklands tóku þetta verkefni upp á sína arma og smám saman bættust fleiri vísindamenn í hópinn. Síðar var haldin ráðstefna í Los Angeles um þessar rannsóknir, einkum afmörkun efnaferla í vissum frumuhlutum (functional compartmentation), t.d. orkuvinnslu og orkuflutninga í afmörkuðum hlutum innan frumunnar. Var mér boðið á ráðstefnuna sem frumkvöðli að þessum rannsóknum þótt ég væri kominn til Íslands á þessum tíma og væri að rannsaka áhrif omega-3 fitusýra á hjartavöðvann og skyndilegan hjartadauða. Í gagnagrunni PubMed er fyrsta greinin um “functional compart-mentation” á efnaferlum fruma grein okkar frá 1970.

Í þessa grein okkar var mikið vitnað og lengi, meira en 40 ár. Þetta er dæmi um nýmæli sem fengu slæmar viðtökur í upphafi en urðu síðar mikilvægur þáttur í framþróun fræðanna. Þetta er hið algenga ferli nýrra hugmynda þegar þær eru metnar af öðrum vísindamönnum og ýmist hafnað eða samþykktar síðar meir.

 

Óvænt vandamál, afbrýððisemi yfirmannsins.

Eitt sinn var mér boðið að halda fyrirlestur á ráðstefnu við Titisee í Þýskalandi, 1966. Þetta var mikil viðukenning því þetta var mikilvæg og virt ráðstefna. Ég sagði dr. Bing frá boðinu en hann varð reiður og mjög vonsvikinn að vera ekki sjálfur boðinn. Sagði hann við mig að ef ég færi á þessa ráðstefnu þá skyldi ég ekki koma aftur. Ég varð undrandi og skrifaði skipuleggendum ráðstefnunnar og bað þá að bjóða dr. Bing einnig á ráðstefnuna. Þeirri beiðni var hafnað. Ég var í vanda en ákvað að fara á ráðstefnuna því ekki gat ég látið Bing kúga mig. Fór ég svo á þessa ráðstefnu en Þjóðverjarnir borguðu allan minn kostnað. Að ráðstefnu lokinni kom ég svo aftur til Detroit enda var fjölskyldan mín þar. Minntist ég ekki á ráðstefnuna við Bing og ræddum við ekkert um hótunina en lífið hélt áfram.

 

Dularfullur atburður.

Haustið 1967 fer ég á ráðstefnu American Physiological Society sem var haldin í Bloomington, Indiana til að halda fyrirlestur um rannsóknir okkar. Fór ég akandi enda veður got. Þegar ég hef ekið um helming leiðarinnar þá er ég allt í einu fyrir utan og ofan við bílinn vinstra megin og horfi á sjálfan mig aka bílnum. Ég hrökk við og stoppaði bílinn, fór út og gekk nokkra hringi umhverfis bílinn á meðan ég var að jafna mig. Hélt ég svo áfram á ráðstefnuna. Ég hef leitað skýringa á þessari “out of body experience” en þetta fyrirbæri er ekki sjaldgæft og getur átt sér stað við ýmsar aðstæður. Ein skýringin er að sálin hafi farið úr líkamanum en vísindalegar sannanir skortir.

 

Eftirminnilegt kvöld í Ríó.

Mér var boðið að halda fyrirlestur á World Congress of Cardiology í BuenosAires í Argentínu 1974. Þáði ég boðið og fór með hópi þátttakenda á vegum American Heart Association. Var m.a. stoppað í Ríó og fórum við í skoðunarferðir. Eitt kvöldið fóru þátttakendur saman út að borða á þekktum veitingastað. Ég hitti þá þekktan vísindamann frá Indlandi og ræddum við saman um orkuúskapinn í hjartanu. Þegar rútan stoppaði fyrir utan veitingastaðinn þá vorum við Indverjinn síðastir út úr rútunni og þegar við komum inn þá var ekki pláss fyrir okkur við langborðið. Var okkur þá vísað til sætis við lítið borð nálægt sviðinu en þar voru ungar fáklæddar stúlkur að sýna dansa.Þegar leið á kvöldið var mjög hávaðasamt við næsta borð en þar voru tvenn pör eða hjón. Þegar rifrildið stóð sem hæst þá leit ég þangað og stóð þá annar náunginn upp og gekk að mér og brá hnífi við brjóst mér. Mér var brugðið og ávarpaði hann og talaði til hans á þeim tungumálum sem ég réði við. Hann talaði bara spænsku en skömmu síðar kom þjónn og róaði manninn.

 

Einvígi á hraðbraut.

Eitt sinn var ég að aka á hraðbraut þar sem vegurinn var upphækkaður og voru 4-5 metrar á jafnsléttu. Ég ók frekar hratt, sennilega yfir venjulegum hraða þegar bíll kemur og ekur fyrst samsíða mér en beygir svo fyrir mig svo ég verð að hægja á ferðinni. Ég ek svo áfram og tek fram úr hinum bílnum.  Hann kemur óðar aftur við hlið mér og reynir svo að koma mér út af veginum á töluverðum hraða. Þetta endurtekur sig nokkrum sinnum þar til ég hægi verulega á ferðinni en loks gefst andstæðingurinn upp og ekur í burt en ég ók rólega mina leið.

 

Tilraun til árásar á hraðbraut í Detroit.

Eitt sinn vorum við hjónin á leið í samkvæmi Íslendinga í Detroit. Þegar við höfðum ekið um stund þá kemur bíll með 5 ungum mönnum sem reyna að fá okkur til að stoppa. Ég stoppa ekki því á þessum tíma voru fréttir af því að nokkrir men réðust saman á bíla með konum eða hjónum og nauðguðu allir konunni. Mér tókst að aka áfram þótt þeir reyndu aftur og aftur að stoppa okkur. Loks ók ég inn á afleggjarann að Metropolitan flugvellinum en árásaraðilinn hélt í burtu.

 

Líflátshótun í WSU.

Rannsóknir okkar voru gerðar á hundum. Þegar hundarnir höfðu verið skornir upp og hjartarannsóknir gerðar svo sem kransæðastíflur o.þ.h. þá voru hundarnir settir í sérstök búr þar sem þeir áttu að hljóta sérstaka umönnun. Var ungur maður settur til að annast hundana en dýralæknir fylgdist með að allt færi fram samkvæmt áætlun. Eitt sinn fór ég upp á fimmtu hæð í Mullet byggingunni til að kanna ástand hundanna. Voru þá tveir hundar dauðir. Þegar hunda-gæslumaðurinn kom til mín þá spurði ég hann hvernig hundarnir væru. Hann sagði að þeir væru við góða heilsu. Ég benti honum á að tveir væru dauðir og að hann hefði vanrækt sitt starf. Hann hló þá við og taldi þetta lítið mál. Ég benti honum á að hann hefði valdið okkur miklu tjóni því við yrðum að endurtaka ýmsar rannsóknir vegna þessa. Sagði ég honum upp starfinu, við gætum ekki treyst honum. Sagði ég honum að vísa ekki á mig vegna meðmæla, ég gæti ekki gefið honum meðmæli. Ungi maðurinn leitaði fyrir sér um starf við Læknaskólann en mistókst. Kom hann þá til mín og bað um meðmæli en ég sagðist ekki geta mælt með honum við vini mina. Þá varð hann reiður og hótaði að drepa mig ef hann fengi ekki meðmæli. Fór hann svo vonsvikinn í burtu. Þremur mánuðum síðar kemur hann á skrifstofu mína og segir: “komdu niður, ég ætla að sýna þér svolítið”. Fór ég með honum út á götuna og bendir hann á glæsilegan bíl og tvær gullfallegar stúlkur við bílinn. Hann var orðinn melludólgur og gerði út þessar tvær fallegu stúlkur. Hann vildi sýna mér að hann væri betur settur í þessu nýja hlutverki en að vinna með okkur að vísindarannsóknum.

 

Valdabarátta í WSU og afleiðingar.

Það átti sér stað valdabarátta innan WSU School of Medicine þegar deans eða deildarforsetar þriggja deilda þ.e. lyflækninga-, svæfinga- og skurðlæknadeilda reyndu að bola forseta læknaskólans burtu og losna við hann. Þessi átök voru mjög skaðleg því fjöldi hæfustu prófessora fór og réði sig við aðra háskóla. Afleiðingarnar voru svo þær þegar árásin á forseta læknaskólans mistókst að þessir þrír deildarforsetar misstu stöður sínar og fluttu í aðra háskóla eða stofnanir. Bing vildi að ég færiu frá WSU en læknaskólinn vildi að ég væri áfram og bauð ýmsa fyrirgreiðslu. Fékk ég áhugavert tilboð frá University of Indiana School of Medicina og var ráðinn til starfa við University of Indiana, Indianapolis 1970, sem prófessor í lífefnafræði og lyflæknisfræði. Aðstaðan var góð, húsnæði, rannsóknastyrkir frá NIH o.fl. mjög góðir, launin góð og umsamdar launahækkanir. Ætluðum við að flytja til Indianapolis um vorið 1970. Þá kom óvænt beiðni frá Háskóla Íslands um að koma og byggja upp kennslu til BS prófs í efnafræði og einnig rannsóknir við Raunvísindastofnun Háskólans.

 

Upphaf kennslu í efnafræði til BS-prófs við verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands.

Haustið 1969 starfaði ég við Wayne State University School of Medicine í Detroit þegar ég fékk bréf frá Þorbirni Sigurgeirssyni prófessor og deildarforseta verkfræði- og raunvísinda-deildar.  Þorbjörn segir svo í bréfi dagsettu 21. okt. 1969;

Kæri Sigmundur, Ég skrifa þér til að grennslast fyrir um framtíðaráætlanir þínar. Þannig er mál með vexti, að efnafræðikennsla við verkfræði- og raunvísindadeild hefur aukist mjög síðustu tvö árin og búast má við enn meiri aukningu á næstu árum. Verkfræði- og raunvísindadeild hefur engan fastráðinn efnafræðikennara og brýn þörf að ráða bót á því. Erindi mitt er því að spyrjast fyrir um hvort þú mundir sækja um prófessorsstöðu í efnafræði, ef hún yrði auglýst nú í vetur og skipað yrði í hana næsta sumar. Við þetta mál fléttast einnig fyrirætlanir um efnafræðirannsóknir við Raunvísindastofnun Háskólans. Síðar segir í bréfinu: Kennslan hefur  nú um langt skeið verið borin uppi af Braga Árnasyni, sem starfar við Raunvísindastofnun Háskólans og reikna ég með því að hann verði ráðinn dósent við háskólann, en haldi áfram rannsóknum sínum við stofnunina.

Tók ég vel í erindið og fór í heimsókn til Íslands til að kynna mér aðstæður. Ræddi ég við Þorbjörn deildarforseta og menntamálaráðherra Gylfa Þ. Gíslason o.fl. Ég var þá nýbúinn að ráða mig sem prófessor í lífefnafræði og lyflæknisfræði við University of Indiana,  School of Medicine, í Indianapolis og ætlaði að flytja til Indiana um vorið 1970. Breytti ég um stefnu og sótti um starfið en mér var ætlað að annaðist  uppbyggingu á efnafræðikennslu til BS-prófs og byggja upp rannsóknir á Raunvísindastofnun.

Kom ég heim til Íslands um miðjan ágúst 1970 en kona mín fór mánuði fyrr með  börnin til að leita að húsnæði fyrir okkur.

Þegar ég kom á Raunvísindastofnun þá hitti ég Magnús Magnússon prófessor í eðlisfræði sem var þá forstjóri Raunvísindstofnunar. Magnús  segir við mig: „Við erum búnir að innrita 20 stúdenta í efnafræði. Er þetta hægt?“

Það vantaði kennara því ég var þá eini fastráðni kennarinn en Bragi Árnason kom strax til starfa þótt hann væri ekki skipaður dósent fyrr en nokkrum mánuðum síðar. Það vantaði algjörlega aðstöðu til verklegrar kennslu, húsnæði og tækjabúnað, það vantaði glervöruna og þau efni sem þurfti til kennslunnar en Bragi hafði eitthvað af slíku frá kennslu verkfræðinema, sem fram fór í kjallara aðalbyggingar háskólans. Það var heldur ekki fjárveiting til þessarar kennslu. Þetta virtist ógerlegt og minnti mig á sjónvarpsþætti sem nefndust „Mission impossible“ sem voru síðar endurgerðir sem kvikmyndir.

Við Bragi hófumst handa því kennsla átti að hefjast eftir tvær vikur. Það var verið að undirbúa byggingu á VR-1, þ.e. húsnæði fyrir efnafræði- og eðlisfræðikennslu en sú aðstaða mundi ekki verða tilbúin fyrr en eftir um tvö ár. Við fengum afnot af kennsluaðstöðu Tækniskólans sem var með verklega kennslu í eðlisfræði í Sjómannaskólanum, í húsnæði Vélskólans. Það hjálpaði okkur að rektor Tækniskólans, Bjarni Kristjánsson, hafði verið samtímis okkur Braga við nám í Tækniháskólanum í Munchen og aðstoðaði hann  okkur. Bragi kenndi verklega almenna efnafræði og fór hann ætíð með analysuvog frá Raunvísindastofnun með sér í bílnum til að nota við verklegu  kennsluna.

Hafa ber í huga að þetta var skömmu eftir „síldarhrunið“ og var þá kreppa sem  var mjög raunveruleg  fyrir illa launaða kennara og erfið fyrir alla uppbyggingu. Þegar ég spurði Þorbjörn um launamálin þá segir Þorbjörn í bréfi dags. 23. des. 1969: Það mun rétt að tæplega lifir nokkur prófessor af föstum launum einum saman, en aukatekna er aflað með ýmsu móti og ekki er unnt að benda á eina ákveðna viðurkennda leið.  Ekki fannst mér þetta mjög uppörvandi.

Við pöntuðum nú allt sem til þurfti, stórt og smátt, glervöru, efni og tæki. Ég spurði ekki um fjárveitingu til verkefnisins en ég man ekki eftir því að háskólaritari eða rektor Magnús Már Lárusson hafi gert alvarlegar athugasemdir við innkaupin.

Ég kom með ýmis dýr tæki frá Bandaríkjunum sem við notuðum við kennslu og rannsóknir  svo sem ultraskilvindu, gas chromatograph, polarograph, fluorometer, o.fl. Auk þess kom ég með rannsóknastyrki sem voru notaðir í uppbyggingu á rannsóknum í lífefnafræði og í matvælarannsóknir. Þetta ásamt nokkurri fjárveitingu frá Raunvísindastofnun kom allt að gagni við að koma lífi í auðar efnarannsóknastofur á Raunvísindastofnun. Matvælarannsóknirnar fóru vel af stað og réði ég ungan efnaverkfræðing til starfa en það var Jón Óttar Ragnarsson. Þessar rannsóknir lögðu svo grunn að kennslu í matvælafræði nokkrum árum síðar, en það er önnur saga.

Fyrsta misserið var efnafræðin formlega innan eðlisfræðiskorar en svo var efnafræðiskor stofnuð formlega og voru skorarfundir þá oft stuttir því við Bragi vorum einu kennararnir í skorinni. Þegar kennurum fjölgaði þá varð starfið í efnafræðiskor formlegra og tímafrekara.

Í fyrstu voru rannsóknastofur á Raunvísindastofnun notaðar til verklegrar kennslu í lífrænni efnafræði þar til húsnæði í VR-I var tilbúið fyrir kennsluna. Átti ég eitthvað af glervöru sem ég hafði komið með frá náminu í Munchen svo sem eimingartæki o.þ.h. og var þetta notað við kennslu í verklegri lífrænni efnafræði. Þegar verið var að byggja kennsluhúsnæðið í VR-I þá komu upp deilur við arkitektinn, ég vildi láta loka holóttum mátsteininum í stofum fyrir kennslu í verklegri lífrænni efnafræði. Þá var eimað við málmgrindur í miðri kennslustofunni því ekki var pláss fyrir alla í loftskápunum. Einnig vildum við fá vörulyftu í húsið, ágreiningur var um loftskiptin því við fórum eftir nýjustu kröfum um loftgæði eða loftskipti, deilt var um brunavarnir o.fl. Fengum við okkar mál fram að lokum. Leit ég svo á að ég bæri persónulega ábyrgð á þessum þáttum, ég hafði jú samþykkt að taka að mér uppbygginguna á efnafræðikennslunni. Loks hönnuðum við Bragi innréttingar í kennslustofurnar en innréttingarnar voru smíðaðar á Selfossi. Þessar kreppu-innréttingar entust í 40 ár en nú eru nýjar og glæsilegar innréttingar komnar í stað þeirra eldri.

Við kenndum mikið og oft stórum hópum nemenda. Þegar kennsla hófst þá kenndi ég fyrst efnagreiningu sem var mér ekki að skapi, en Bragi kenndi almenna efnafræði. Nemendum á  öðru ári kenndi ég lífræna efnafræði fjóra fyrirlestra á viku, bæði á haustmisseri og á vormisseri og á þriðja ári bættist lífefnafræði við 6 fyrirlestrar á viku og svo verklega kennslu a.m.k. tvo eftirmiðdaga í viku. Ég kenndi sama námskeið í lífrænni efnafræði nemendum í efnafræði og efnaverkfræði, líffræði, lyfjafræði og seinna bættust við nemendur í matvælafræði og svo sérstakt námskeið fyrir nemendur í læknisfræði.

Við fengum Steingrím Baldursson prófessor við læknadeild til að kenna eðlisefnafræði sem stundakennari. Á þriðja ári kom svo Jónas Bjarnason, en hann hafði einnig stundað nám við Tækniháskólann í Munchen, til að kenna lífræna efnafræði III. Jónas kom einnig sem stundakennari en hann var dósent í læknadeild. Árið 1973 kom Ingvar Árnason og svo Sigurjón Norberg Ólafsson árið 1974 til liðs við okkur og kenndi Ingvar ólífræna efnafræði en Sigurjón efnagreiningu og efnagreiningartækni. Þeir voru báðir menntaðir í þýskum háskólum.

Við leituðum eftir því að efnafræðikennsla læknadeildar yrði flutt yfir í verkfræði- og  raunvísindadeild því við vildum sameina efnafræðina og fá Steingrím og Jónas í okkar hóp. Sú hugmynd fékk ekki góðar viðtökur í læknadeild. Að lokum samþykkti rektor að efnafræðin yrði flutt úr læknadeild í verkfræði- og raunvísindadeild þrátt fyrir andstöðu læknadeildar og var það gert. Urðu þeir Steingrímur Baldursson og Jónas Bjarnason þá fastráðnir við efnafræðiskor.

Ég dáðist að þolinmæði stúdenta, þeir virtust margir gera sér grein fyrir þeim erfiðleikum sem við vorum að glíma við og fyrirgáfu okkur margt.

Á þessum árum var ekki greidd yfirvinna fyrir kennslu þótt kennslan væri oft langt umfram kennsluskyldu. Við gerðum það sem gera þurfti þótt engin kæmi greiðsla fyrir. Metnaður okkar var mikill og við fórum að kröfum bestu skóla og fórum einnig að kröfum American Chemical Society. Við vildum koma nemendum okkar í framhaldsnám í góða háskóla í Evrópu og Bandaríkjunum. Fyrstu BS-kandidatar okkar voru þeir Kristján Kristjánsson og Jón Bragi Bjarnason, blessuð sé minning hans.  Fór Jón Bragi til framhaldsnáms í Bandaríkjunum. Stóð hann sig mjög vel í því námi og gladdi það mig mjög þegar ég fékk bréf frá skólanum hans, Colorado State University, þar sem þeir báðu um fleiri slíka stúdenta í doktorsnám.

Við ræddum við okkar kandídata þegar þeir komu heim í jólafrí og vildum við vita hvernig undirbúningur þeirra hefði verið, hvað við þyrftum að gera betur o.s.frv. Markmiðið var ætíð að gefa þeim sem besta veganestið. Voru þeir flestir ánægðir með nestið. Stóðu þeir sig yfirleitt mjög vel í samkeppni við heimamenn á hverjum stað.

Ég kom eitt sinn í kaffi á Raunvísindastofnun og settist andspænis Þorbirni Sigurgeirssyni í kaffistofunni. Fór ég þá að rekja raunir mínar og kvarta yfir því að Háskólinn gerði ekki þetta eða hitt sem ég taldi mikilvægt. Þorbjörn hlustaði vel og sagði svo; „Við erum Háskólinn“. Þetta festist mér í minni og kvartaði ég ekki oftar. Það er vissulega svo að kennararnir og sérfræðingarnir eru hryggjarstykki Háskólans því kennsla þeirra og vísindarannsóknir þeirra og stúdenta í framhaldsnámi skapa Háskólanum þá virðingu og þann sess sem honum ber.

Þessi frásögn er aðeins lítill hluti af hundrað ára sögu Háskóla Íslands. Saga Háskólans er mjög lærdómsrík og lýsir fórnfúsu starfi og baráttu fjölda manna og kvenna við uppbyggingu hinna ýmsu fræðigreina, oft við mjög erfiðar aðstæður.

 

Uppbygging á rannsóknum í efnafræði við Raunvísindastofnun Háskólans gekk vel. Hjartarannsóknir ásamt Jónasi Hallgrímssyni professor í meinafræði skiluðu áhugaverðum niðurstöðum sem voru birtar í mörgum vísindagreinum. Voru þetta einkum rannsóknir á skyndidauða hjá mönnum, rannsóknir á áhrifum fæðu, streitu og öldrunar á hjartavöðvann og hættu á skyndidauða af völdum streitu.

 

Er matsferlið traust?

Rannsóknir voru m.a. gerðar á áhrifum þorskalýsis á myndun magasára af völdum streitu og vann Sigurður Óli Ólafson nýútskrifaður lyfjafræðingur við verkefnið. Rannsóknirnar voru gerðar á rottum sem var skipt í tvo hópa og fékk annar hópurinn lýsi í fóðrið en hinn ekki. Allar voru rotturnar settar í streituvaldandi þröng búr yfir nótt þar sem þær gátu ekki hreyft sig í 16 tíma. Tilgátan var sú að lýsi mundi vernda magann gegn myndun magasára af völdum streitu. Niðurstöðurnar sýndu hins vegar að þau dýr sem fengu lýsi höfðu tvöfalt fleiri magasár en þau sem ekki fengu lýsi. Rannsóknum var haldið áfram til að skilja hvers vegna útkoman var þessi. Niðurstöðurnar voru svo skrifaðar í grein sem send var virtu tímariti. Viðbrögðin voru neikvæð og var greininni hafnað án rökstuðnings. Ég ákvað að senda þessa grein í annað tímarit seinna en það tafðist um tvö ár. Sendi ég þá greinina til sama tímarits með sama ritstjóra og áður, hafði ég gleymt því að þeir höfðu hafnað greininni. Nú bar svo við að greinin var samþykkt athugasemdalaust (4). Þetta vekur spurningu um áreiðanleika þessa sérfræðimats, hversu traust eru þessi vinnubrögð?

Það er svo athyglisvert að 29. des. 2018 þá fékk ég bréf frá Kína þar sem mér er boðið að taka þátt í 8th Annual World Congress of Food and Nutrition-2019 í Qingdao. Er ég beðinn að halda fyrirlestur um „Dietary cod liver oil decreases arachidonic acid in rat gastric mucosa and increase stress-induced gastric erosions.“ Er þetta það efni sem umrædda greinin fjallar um og vakti athygli kínversku vísindamannanna.

 

Fyrirlestri stolið.

Á ráðstefnu ISHR eða International Society for Heart Research í Bologna á Ítalíu 1981  flutti ég fyrirlestu um hjartarannsóknir okkar (5). Ári seinna voru þessar rannsóknir birtar undir nafni ungs ítalsks læknis og verðandi vísindamanns. Hafði þessi ungi maður stolið fyrirlestri mínum og birt undir eigin nafni á undan okkur. Síðar hitti ég þennan mann á annarri ráðstefnu ISHR og baðst hann þá afsökunar en sagðist hafa þurft á slíkri grein að halda fyrir framaferil sinn. Í dag er þessi maður virtur vísindamaður á Ítalíu og innan ISHR.

 

Óæskileg þróun.

Þessi dæmi eru persónuleg reynsla og sýna að þeir sem stunda vísindalegar rannsóknir þurfa oft að glíma við óvænta atburði. Hliðstæð dæmi eru fjölmörg og eru menn oft að taka upp fyrirlestrana og myndefnið á ráðstefnum til að nýta sér. Þetta er m.a. ástæðan fyrir því að menn fjalla nú á ráðstefum helst um verkefni sem þeir hafa lokið og eru að birta í vísindaritum. Áður fyrr voru fyrirlestrarnir gjarnan um verkefni sem voru í vinnslu eða jafnvel í mótun og voru oft gagnlegar umræður um verklag og túlkanir á niðurstöðum. Í dag er það sjaldgæft nema í smærri hópum manna sem þekkja þátttakendur og verkefnin.

Þegar menn senda vísindatímaritum greinar til birtingar eru greinarnar metnar af minnst tveimur sérfræðigum sem ritstjórinn tilnefnir. Jafnframt er höfundum boðið að tilgreina þá sem þeir vilja alls ekki að fái greinina til umfjöllunar. Er það gert til að keppinautar eða andstæðingar geti síður misnotað aðstöðuna, skaðað höfundana eða nýtt sér upplýsingarnar sem á að fara að birta.

Harðnandi samkeppni eykur hörkuna einnig í heimi vísindanna og dregur oft fram hið neikvæða í fari manna.

 

Önnur rannsóknaverkefni:

 

Lífefnavinnsla: Rannsóknir á vinnslu verðmæta úr sláturúrgangi (heparin, lyf sem hindrar blóðstorknun) og úr fiskúrgangi (DNA úr sviljum, hyaluronsýra úr fiskaugum, er notuð við augnaðgerðir og í skemmda hnjáliði o.fl., perlugljái úr síldarhreistri, notaður í snyrtivörur, karfahreistur, hreinsað og litað og notað í föndurvörur, o.fl.).

 

Þróun á omega-3 afurð fyrir Lýsi hf.

Þegar ég var að rannsaka áhrif lýsis og omega-3 fitusýra á hjartað þá gerði ég mér grein fyrir að omega-3 afurðir mundu verða eftirsóttar og skapaði það ný tkifæri fyrir Íslendinga. Hafði ég samband  1984 við forstöðumenn Lýsi hf. Þá Steinar Berg Björnsson og Baldur Hjaltason og vakti athygli þeirra á möguleikum omega-3 afurða í framtíðinni. Gerðum við rannsóknasamning þar sem Lýsi hf. mundi greiða styrk til rannsókna og þróunar á nýrri afurð. Ungur efnafræðingur Guðmundur G. Haraldsson var nýkominn úr doktorsnámi í Oxford og var hann ráðinn til að vinna að verkefninu. Verkefnið gekk mjög vel og kom þá Baldur að máli við mig og vildi lækka styrkinn. Varð ég við því en árið 1985 var ég kosinn Háskólarektor og tók þá Guðmundur við verkefninu og hefur unnið frábært starf. Omega-3 afurð frá Lýsi hf. kom svo á markað tveimur árum eftir að samstarfið hófst.

 

Rannsóknaleyfi og viðfangsefnin.

 

Áhrif rafspennu á þykkt himnu.

Ég fór í rannsóknaleyfi 1979-1980  og var fyrst farið til Zurich í boði Eidgenössishe Technische Hochshule (ETH) og próf. Ernesto Carafoli í 6 mánuði.

Í Zurich vann ég við tilraunir til að þróa himnu úr fosfólipidum með mismunandi fitusýrusamsetningu og mæla síðan hvort vaxandi himnuspenna gæti þjappað himnunni saman og gert hana þynnri. Ástæðan var sú að frumuhimnur í hjarta eru skautaðar með 70 mV spennu og síðan afskautaðar við sérhvern samdrátt eða hjartaslag. Mælingarnar sýndu að þykkt himnunnar minnkaði allt að 10% en mér fannst það ekki mikið. Það voru hins vegar mistök hjá mér því þessi 10% þynning gat haft veruleg áhrif á þrívíddarlögun himnulipída og þar með á lögun og störf himnubundinna próteina sem væru pressuð saman í minna rými, svo sem viðtakar, jónaferjur o.þ.h. Næst ætlaði ég að búa til ósymmetriskar himnur og kanna samþjöppun á himnunni af völdum breytilegrar himnuspennu. Til þess var þó enginn tími. Þegar ég fór frá Zurich þá tók samstarfsmaður Carafoli við verkefninu en fátt varð um framkvæmdir eftir að ég fór.

 

Hefur fiturikt fæði áhrif á kanínur?

Um vorið 1980 fórum við frá Zurich til Heidelberg í boði Læknaskóla Universitat Heidelberg og próf. Wolfgang Kubler og vorum  við þar í aðra 6 mánuði.

Áður en ég fór frá Zurich til Heidelberg bað ég um að tveir hópar af kanínum yrðu settir á fituríkt (10%) fóður, annar hópurinn fékk fóður með kornolíu en hinn hópurinn fékk fóður með þorskalýsi. Tilgangurinn var að rannsaka áhrif omega-6 fitusýra í kornolíu á dýrin og hins vegar að rannsaka áhrif omega-3 fitusýra. Þegar kanínurnar höfðu fengið þetta fóður í nokkrar vikur þá drápust þær allar og var þessu verkefni ekki haldið áfram.

Ástæðan fyrir vali á kanínum var sú að þær höfðu almennt verið mikið notaðar við rannsóknir á áhrifum kólesterols á æðakölkun en fyrri rannsóknir okkar á áhrifum þessa fituríka fóðurs á rottur höfðu ekki boðað nein vandræði. Gleymst hafði að huga að náttúrulegri neyslu dýranna, rottur eru alætur og verður gott af fíturíka fóðrinu. Kanínur eru hins vegar jurtaætur og éta ekki fituríkt fóður. Eru þær því ekki heppileg tilraunadýr fyrir rannsóknir á áhrifum fitu. Kólesterol er fita sem ekki er í grænmeti og er ekki í náttúrulegu fæði kanína og eru þær sennilega hæpið módel fyrir rannsóknir á áhrifum fitu á æðakerfi manna.

Á meðan við vorum í Heidelberg fór Hekla í aðgerð á Orthopediskri Klinik við Heidelberg þar sem lærleggur var tekinn í sundur og snúið til að ná réttri stöðu. Ári síðar eða 1981 vorum við sumarlangt í Kleingemund við Heidelberg og var gerð önnur aðgerð þar sem hinn lærleggurinn var meðhöndlaður á sama hátt og var það gertá Heklu til þess að göngulagið yrði eðlilegt og álagið á hrygginn yrði einnig eðlilegt.

 

Hjartarannsóknir hjá FDA í Washington D.C. allt árið 1983. Árið 1981 fékk ég boð frá dr. Tibor Balaz og Food and Drug Administration í Washington um að koma til FDA og starfa þar við rannsóknir í eitt ár. Tibor hafði mikinn áhuga á hjartarannsóknum mínum og í nafni FDA var mér boðið til FDA sem „Distinguist Visting Scientist“ til að stunda rannsóknir og koma með hugmyndir að nýjum verkefnum og nýja reynslu til að örva rannsóknamenn þar. Fórum við hjónin með tvö yngstu börnin, Heklu og Ægir, til Washington 4. Jan. 1983. Tibor tók á móti okkur og hjálpaði okkur að finna hús sem við gætum leigt. Fékk ég samstarfsmann, Virgil Whitehurst, sem ég kenndi að einangra, hreinsa og efnagreina fitusýrur og önnur slík efni í hjörtum tilraunadýra sem voru einkum rottur. Verkefnin voru t.d. áhrif sykursýki á fituefnasamsetningu í hjarta o.fl. Virgil hélt fyrirlestra um þessar rannsóknir okkar á fundum í FDA og var veitt viðurkenning fyrir ágæti í starfi. Birtum við ritrýnda vísindagrein um þetta verkefni en slíkt tók lengri tíma en venjulega vegna skriffinnsku innan FDA, allt varð að fá samþykki þar.

Eitt sinn kom Tibor Balaz til að segja mér frá óvæntri niðurstöðu. Tíbor var einkum að rannsaka áhri lyfja á ýmis líffæri t.d. hjarta, nýru o.fl. Tíbor var að rannsaka áhrif lyfja sem gefin voru verðandi móður á afkvæmin. Það sem vakti furðu Tíbors var að afkvæmin voru öll samkynhneigð. Þessar rannsóknir voru gerðar á músum. Þetta hafði hann ekki séð áður en hann var mjög reyndur vísindamaður. Ég vænti þess að sjá niðurstöður þessara rannsókna birtar og leitaði næstu árin eftir greininni í gagnagrunni PubMed en greinin birtirst aldrei. Sumar upplýsingar má væntanlega ekki birta, þær gætu valdið deilum.

 

Í rannsóknaleyfi við University of Oxford 1988.

Ég fór í boði University of Oxford í rannsóknaleyfi til Oxford í 3 mánuði til að kynnast starfi þessa merka háskóla. Fórum við hjónin með Heklu og Ægir en svo komu þeir Logi og Snorri í heimsókn um tíma. Fengum við leigða íbúð eða hæð í gömlu húsi sem var óþétt mjög og blés inn með gluggum. Það var kalt um tíma þetta vor en miðstöðvarhiti var í íbúðinni, hafði kerfið verið sett upp seint en virkaði sæmilega. Flutti ég fyrirlestur um hjartarannsóknir okkar en þarna var virkur hópur við rannsóknir á þessu sviði.

Við höfðum mikla ánægju af að kynnast háskólanum, borginni og lífinu þar.

 

Ýmis verkefni:

Á þessum árum þá gegndi ég ýmsum störfum um lengri eða skemmri tíma. Var ég forstöðumaður Efnafræðistofu Raunvísindastofnunar Háskólans 1971-1983 og deildarforseti Verkræði- og raunvísindadeildar 1977-1979. Í stjórn Sementsverksmiðju ríkisins 1971-1981, stjórnarformaður 1973-1977. Í Rannsóknaráði ríkisins 1974-1982, formaður framkvæmdanefndar 1974-1979. Formaður starfshópa er gerðu langtímaáætlanir um rannsóknir og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, fyrir árin 1976-1981 og 1982-1987. Formaður matsnefndar rannsóknasjóðs Rannsóknaráðs ríkisins 1985-1987 og 1992-1994. Formaður Rannsóknarráðs Íslands 1994-1997. Formaður stjórnar Náttúruverndar ríkisns 1995-1999. Í framkvæmdnefnd Vísindastofnunar Evrópu, European Science Foundation, 1996-1999. Í nefnd á vegum NATO-International Scientific Exchange Programmes sem úthlutar styrkjum til rannsóknarstarfa, 1995-1998. Secretary General eða framkvæmdastjóri fyrir Lipidforum, sem er norrænn vettvangur fyrir vísindi og tækni2001-2008. Formaður Sammenntar, Samstarfsnefndar atvinnulifs og skóla, 1992-1998. Formaður Hollvinasamtaka HÍ 1995-1997. Formaður Mannverndar 1998-1999. Forseti Rótarýklúbbs Reykjavíkur 1999-2000. Hef að auki starfað í fjölda nefnda á vegum HÍ og menntamálaráðuneytisins er fjalla um eflingu vísinda, fjarkennslu, háskóla á Akureyri,  starfað í stjórn Vísindasjóðs, Vísindaráði Krabbameinsfélagsins o.m.fl.

 

Störf í Rannsóknarráði ríkisins.

Samhliða störfum mínum í Háskóla Íslands vann ég mikið í Rannsóknaráði ríkisins að endurbótum á íslensku rannsóknaumhverfi. Nýtti ég þá reynslu mina frá Bandaríkjunum en ég hafði þar verið skipaður í úthlutunarnefdir og starfaði við að veita styrki til rannsókna, bæði smærri verkefna og stærri verkefna.

Fjárveitingingum til rannsókna á Íslandi var breytt á þann veg að styrkir voru veittir til rannsókna á grundvelli vel skilgreindra verkefna.  Skilgreina varð í umsókn hvað á að gera, hvernig á að vinna verkið, hvað kostar það og hver borgar kostnaðinn? Langtímaáætlun um rannsóknir í þágu atvinnuveganna var gerð í samvinnu við sérfræðinga rannsóknastofnana atvinnuveganna. Unnum við vel saman ég og Vilhjálmur Lúðvíksson framkvæmdastjóri rannsóknaráðs ríkisins að þessum breytingum. Stefnt var að sameining grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna í eitt rannsóknaráð og tókst það ágætlega. Sameining Vísindaráðs og Vísindasjóðs annars vegar og Rannsóknaráðs og Rannsóknasjóðs hins vegar í Rannsóknaráð Íslands 1994 gekk vel og var ég fyrsti formaður þess. Vandað matskerfi var innleitt en það hefur tekið ýmsum breytingum síðan.

 

Rektor Háskóla Íslands 1985-1991.

Ég var kosinn rektor Háskóla Íslands 1985.  Hlutverk rektors er að vinna að eflingu Háskólans en það var gert eftir margvíslegum leiðum m.a.

1. a) með því að auka eldmóð kennara með auknum félagslegum samskiptum og hvatningu og með bættri starfsaðstöðu. Starfsmönnum Háskólans var boðið árlega í eftirmiðdagskaffi í Odda og flutti þá reyndur prófessor stutta frásögn. b) með Afmælishátíð á 75 ára afmæli Háskólans 1986 sem var notuð til að auka kynningu á Háskólanum og háskólastarfinu og afla stuðnings við Háskólann.
2. c) með auknu sjálfsaflafé Háskólans með Happdrætti Háskólans sem er ein af aflvélum Háskóla Íslands, en aðrar aflvélar og orkuveitur eru eldmóður kennara og baráttugleði sem er mikilvægt að efla með öllum tiltækum ráðum. Háskólakennarar eru hryggjarstykki Háskólans, vísindastörf þeirra og árangur nemenda ákveða vegsemd háskóla yfirleitt.
3. e) með auknum tekjum með Happaþrennu Happdrættisins sem urðu til að auka bjartsýni og framtakssemi. Byggðar voru nýjar byggingar fyrir kennslu og rannsóknir t.d viðbygging við Háskólabíó með fjórum fyrirlestrar- og kvikmyndasölum. Lokið var við Odda (húsnæði félagsvísinda), tvær efri hæðir innréttaðar í Læknagarði (læknisfræði), endurbætur á húsnæði á Grensásvegi (líffræði), Ármúla (örverufræði) og víðar, húsnæði fyrir lyfjafræði keypt, o.fl. Tæknigarður og Efna- og líftæknihúsið á Keldnaholti voru hins vegar byggð með stuðningi Reykjavíkurborgar (og velvilja borgarstjóra Davíðs Oddssonar) þ.e. afmælisgjafir Reykjavíkurborgar og rannsóknaráðs ríkisins fyrir hönd rannsóknastofnana atvinnuveganna.

 

Barátt fyrir sjálfstæði Háskóla Íslands.

Ýmis erfið mál var við að glíma sem snertu sjálfstæði Háskólans. Barátta við fjármálaráðherra Ólaf Ragnar Grímsson  sem vildi breyta Happdrætti Háskólans í ríkishappdrætti  (til að fjármagna Þjóðarbókhlöðuna og viðhald ríkisbygginga). Árásinni var hrundið með gagnsókn. Áform ráðherra voru kynnt að vorið og töldu flestir kennarar að þeim áformum yrði ekki breytt. Rektor hóf gagnsókn og ræddi við forsætisráðherra Steingrím Hermannsson. Fundað var um málið og voru þrír í liði rektors, þ.e. rektor og varaforseti háskólaráðs sem var Sigurður Líndal prófessor og háskólaritari Stefán Sörensson. Úrslitafundur var með þremur ráðherrum, forsætisráðherra Steingrími Hermannsyni, fjármálaráðherra Ólafi Ragnari Grímssyni og menntamálaráðherra Svavari Gestssyni. Niðurstaðan varð sú að Háskólinn héldi Happdrættinu en fjármagnaði tölvukaup Þjóðarbókhlöðunnar en það var raunar tillaga okkar.  Það vakti furðu mína að menntamálaráðherra veitti Háskólanum ekki stuðning þarna á örlagastundu.

Úttektir voru gerðar á deildum og mat á gæðum kennslu (kennslukönnun og viðhorf stúdenta).  Skipulagsbreytingar voru gerðar til að einfalda og auðvelda samskipti starfsliðs við stjórnendur. Framgangskerfi byrjaði þegar dósentar gátu verið fluttir úr dósentsstöðu í prófessorsembætti vegna verðleika og prófessorum er skipt í tvo launaflokka eftir afköstum við rannsóknir. Tillaga að nýju afkastahvetjandi launakerfi var sett fram með fimm launaflokkum prófessora og varð að veruleika 1998. Þetta bætti mjög kjör kennara og jók metnað og afköst við rannsóknir.

Barátta við menntamálaráðherra Birgi Ísleif Gunnarsson um sjálfstæði Háskólans. Ágreiningur var við ráðherra um veitingu lektorsstöðu til HHG sem hafði ekki hlotið hæfnisdóm dómnefndar. Fjölmiðlafár vat mikið þegar háskólakennarar mótmæltu ráðningunni en ráðherra skipaði HHG í lektorsstöðuna því lögin bönnuðu það ekki þótt hann hefði ekki fengið hæfnisdóm. Næsti menntamálaráðherra (SvG) hafði forgöngu um að lögunum yrði breytt svo slíkt væri ekki unnt að gera framar.

 

Hugvekjur sem veita innblástur.

Háskólarektor flytur ræðu við brautskráningu kandidata þar sem hann árnar þeim heilla og farsældar í framtíðinni og ræðir málefni Háskólans. Þegar ég fór að undirbúa ræður mínar fyrir brautskráningu kandidata á háskólahátíðum á rektorsárum mínum (en brautskráning var þrisvar á ári) þá las ég ræður fyrirrennara minna en þeir fjölluðu á hefðbundinn hátt um gildi góðrar menntunar fyrir einstaklinginn og samfélagið. Ég ákvað að ræða einnig um þau mál sem voru efst á baugi í samfélaginu á hverjum tíma og tjá mínar skoðanir á vandamálum samtímans.

Ræddi ég í ræðum þessum um deilumál af ýmsum toga, um aðildina að Evrópu-sambandinu o.m.fl. Var ég andvígur aðild Íslands að ESB og taldi að þar á bæ væri stefnt að Bandaríki Evrópu sem ég tel óraunhæfan draum. Evrópuríkin flest eru fyrrum heimsveldi sem hald fast í eigin tungu og menningu og munu ekki lúta einni stjórn.  Deilumálin eru enn þau sömu og voru efst á baugi fyrir 20-30 árum. Þessar ræður eru í Árbókum Háskóla Íslands frá 1985-1991 og urðu sumar þeirra mjög umdeildar. Þetta voru hugvekjur um lífið í landinu en ekki vísindafyrirlestrar.

Sótti ég innblástur í hugvekjur merkra humanista og heimspekinga en vinir mínir töldu ólíklegt að ég læsi slíkar bókmenntir. Las ég meðal annars hugvekjur William Oslers sem var mikill humanisti og læknir og Ralph Waldo Emerson en hann var bandarískur heimspekingur, oft nefndur heimspekingur hversdagslífsins. Gekk ég svo um gólf og spilaði Nabucco óperukór Verdís á meðan ég hugleiddi hvernig ég mundi ræða um helstu viðfangsefnin sem ræðan átti að fjalla um. Þessi tónlist Verdís er þrungin ættjarðarást og með henni lagði Verdi sitt af mörkum í sjálfstæðisbaráttu Ítala.

 

William Osler og hugvekjur hans.

William Osler var fæddur í Kanada 1849. Var hann mikill humanisti og læknir og fjallaði um mannlegt eðli og margvísleg málefni. Osler var prestssonur og fór til náms í Toronto University. Hann bjó þar hjá lækni, James Bovell en læknirinn og bókasafn hans höfðu mikil áhrif á Osler. Að ári liðnu þá hætti Osler í guðfræði og fór í læknisfræði. Dr. Bovell, læknirinn sem hann bjó hjá, hætti að starfa sem læknir og gerðist prestur.

Kennsluaðferðir Oslers þóttu nýstárlegar, hann innleiddi “bedside teaching” eða kennslu í sjúkrastofunni í stað fyrirlestrarstofu. Osler var mjög örvandi kennari, lagði mikla áherslu á klíníska þáttinn, sjúklinginn, en jafnframt að læknanemar læsu sig vel til um sjúkdómana. Sagði Osler m.a: “Þekking og viska eru fjarri því að vera hið sama, þekkingin kemur en viskan dvelur”.Hann lagði áherslu á tvö meginhlutverk háskóla, að kenna og að hugsa og á frelsi til rannsókna án tillits til hagnýts gildis.

 

Ralph Waldo Emerson (1803-188) og heimspeki hans.

Heimspeki Emerson fjallar um praktisk mannleg samskipti. Áherslan er á karakter mannsins, göfgi, skynsemi og hjartahlýju. Emerson var innri rödd bandríkjamanna, lesinn af almenningi, af fólki sem var ekki sérstaklega áhugasamt um heimspeki eða bókmenntir.  Hann veitir lesandanum innblástur, trú á hann sjálfan, styrkir sjálfstraustið og trú á framtíðina. Emerson trúði á einstaklinginn, framtak og frelsi einstaklingsins, sem hefur verið ríkur þáttur í viðhorfum bandaríkjamanna.

 

Vinnum Íslandi allt voru slagorð Ungmennafélaganna og aldamóta-kynslóðarinnar eftir aldamótin 1900. Þessi kynslóð var gagntekin af þeirri hugsjón að efla og styrkja Ísland og íslenkt samfélag á alla lund. Þau miðluðu þessari hugsjón áfram til barna sinna sem höfðu einnig tækifæri um og eftir miðja 20. öldina að vinna í þessum anda, að vinna Íslandi allt. Við hjónin höfðum orðið fyrir þessum áhrifum í æsku og hafði þessi hugsjón áhrif á okkur þegar við ákváðum að verða við beiðni Háskóla Íslands að koma heim og taka þátt í frekari uppbyggingu Háskólans til að styrkja íslenskt samfélag. Mér hefur verið bent á að þessara áhrifa gætir í sumum þeim ræðum sem ég flutti sem Rektor við brautskráningu stúdenta.

 

Viðurkenningar.

Fyrir akademísk störf mín hefi ég hlotið eftirfarandi viðurkenningar: Heiðursverðlaun úr Verðlaunasjóði Ásu Guðmundsdóttur Wright 1983. Riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu 1985. Kjörinn meðlimur í Konunglegu sænsku verkfræðivísindaakademíunni, Ingenjörs Vetenskaps Akademien (IVA), í Stokkhólmi 1987. Heiðursmerki Verkfræðingafélags Íslands 1987. Stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu 1991. Viðurkenning Menningarsjóðs VISA fyrir störf á sviði vísinda og fræða 1997. Kosinn Fellow of the International Academy of Cardiovascular Sciences, FIACS, 2002. Kosinn Fellow of the International Society for Heart Research 2004. Aldarviðurkenning Verkfræðingafélags Íslands 2012, “Þeir plægðu akurinn”.

 

 

Rannsóknir á lækningajurtum.

Rannsóknir á lækningajurtum við Raunvísindastofnun Háskólans  hófust 1992. Ástæðan var forvitni mín. Ævar Jóhannesson var þá farinn að framleiða lúpínuseyði sem hann gaf þeim sem þiggja vildu og töldu margir sig hafa gagn af því við ýmsum kvillum. Ég aðstoðaði Ævar við að fá rannsóknastyrk frá Rannsóknaráði ríkisins og við stjórnuðum rannsóknum á hugsanlegri virkni seyðisins. Í framhaldinu hófum við rannsóknir á íslenskum lækningajurtum, á lífvirkni í lækningajurtum og á lífvirkum efnum í jurtunum og virkni efnanna. Spurningarnar voru einnig þessar: Hvers vegna eru grænmeti og ávextir hollir? Hvaða efni eru í þeim?  Hvernig virka þau? Rannsóknir á íslenskum lækningajurtum voru stundaðar við Háskóla Íslands á þessum tíma af Kristínu Ingólfsdóttur prófessor í lyfjafræði og samstarfsmönnum hennar. Lögðu þau einkum stund á rannsóknir á fjallagrösum og fléttum og höfðu birt mjög athyglisverðar niðurstöður. Við ákváðum að fara ekki inn á þeirra vettvang enda næg verkefni við rannsóknir á öðrum jurtum.

 

Fyrstu skref að rannsóknum SagaMedica ehf. (síðar SagaNatura ehf.)

Eitt af því fyrsta var að kynna sér reynsluþekkingu forfeðranna en lækningajurtir voru notaðar um aldir hér á landi sem annars staðar. Þessa þekkingu liðinna kynslóða er unnt að finna í ýmsum ritum um grasalækningar, bæði innlendum og erlendum ritum. Íslendingar hafa notað lækningajurtir frá upphafi Íslandsbyggðar. Björn Halldórsson í Sauðlauksdal fjallaði um fjölmargar íslenskar lækningajurtir í bók sinni “GRASNYTJAR eða gagn það, sem hver búandi maður getur haft af þeim ósánum villijurtum, sem vaxa á landareign hans. Handa fáfróðum búendum og griðmönnum á Íslandi”. Bókin var skrifuð árið 1781 og prentuð í Kaupmannahöfn 1783. Fjallaði Björn og einnig aðrir höfundar um fjölmargar lækningajurtir. Á síðari árum hafa einnig komið út ýmsar bækur um þetta efni. Þá var leitað upplýsinga á netinu í ýmsum gagnabönkum, einkum PubMed, og í greinum í ritrýndum vísindatímaritum sem fjölluðu um þetta efni.

 

Rannsóknaverkefnið var skilgreint og sótt var um rannsóknastyrki til grunnrannsókna og fengust styrkir næstu 10 árin frá Rannsóknasjóði Rannsóknaráðs ríkisins, frá Tæknisjóði, frá Framleiðnisjóði Landbúnaðarins og frá ÁFORM – sem var sérstakt átaksverkefni landbúnaðarins. Einnig fengum við styrki frá Nýsköpunarsjóði námsmanna og Aðstoðarmannasjóði Háskólans en verkefnið var unnið á Raunvísindastofnun Háskólans. Þátttakendur voru stúdentar og ýmsir sérfræðingar Háskólans. Markmiðið var að rannsaka líffræðilega virkni og virk efni í lækningajurtum. Seyði eða útdráttur var gerður úr fjölmörgum jurtum sem töldust vera lækningajurtir og líffræðileg virkni mæld. Mæld voru áhrif á frumuvöxt með lirfum saltrækju, svokallað Artemíu-próf, en það er ódýr leið til að meta frumudrepandi eiginleika jurtaseyðis eða jurtaveigar. Ef niðurstöður voru jákvæðar voru áhrifin könnuð með nákvæmari aðferðum en dýrari t.d. með geislavirku thymidin sem er byggt inn í DNA sameind við frumufjölgun. Þannig er hægt að meta áhrif á fjölgun á krabbameinsfrumum og eitilfrumum. Þá voru könnuð áhrif á fjölgun veira og baktería og einnig á ónæmiskerfið. Einnig var kannað hvað væri heppilegur uppskerutími lækningajurtanna og áhrifin á efnasamsetningu eftir vaxtartíma.

 

Frumudrepandi virkni sem hefur áhrif á vöxt krabbameinsfruma var t.d. í jurtaveigum úr ætihvönn, geithvönn og vallhumli. Bakteríuhemjandi og/eða bakteríudrepandi virkni var að finna í ætihvannablöðum og fræjum, geithvönn, vallhumli, hreindýramosa og blóðbergi. Ilmolíur eru smærri sameindir, svokallaðir terpenar. Eru þetta rokgjörn efni unnin með gufueimingu. Ilmolíur úr hvönn, baldursbrá, blóðbergi o.fl. hafa frumudrepandi virkni og virka á ýmsar tegundir krabbameinsfruma⁵ og á skordýr. Slík efni eru notuð sem bragðefni í matvælaiðnaði, í ilmefnaiðnaði, lyfjaiðnaði og sem skordýrafælur eða skordýraeitur. Lífvirkni í fjölmörgum jurtum var rannsökuð og nokkrar jurtir sem höfðu mesta og breiðasta virkni voru valdar til frekari rannsókna en það voru ætihvönn, geithvönn, vallhumall, blóðberg og lúpína.

 

Rannsóknir á efnasamsetningu voru kostnaðarsamar þar sem greining efna var gerð með afkastamiklum tækjum svo sem gas chromatograph sem var tengdur við massagreini, með HPLC tækni og NMR tækni. Þessi tækni aðgreinir efnin og ber kennsl á hvaða efni þetta eru í mörgum tilfellum. Lífvirku efnin sem sýndu áhugaverðustu virknina voru fúranókúmarín (imperatorin, xanthotoxin, bergapten, isoimperatorin o.fl.), í ætihvönn en þessi efni hefta vöxt á ristikrabbameinsfrumum, brjóstakrabbameinsfrumum og briskrabbameins-frumum úr mönnum^6,7 og þau hafa einnig áhrif á bakteríur og veirur. Ilmolíur eru terpenar og virka á krabbameinsfrumur í ræktun og hafa frumudrepandi áhrif⁵. Þessar ilmolíur finnast t.d. í ætihvönn, vallhumli, blóðbergi, baldursbrá o.fl. Flavonoidar eru víða og hafa margvísleg áhrif, hindra vöxt á veirum og krabbameinsfrumum, eru andoxunarefni o.m.fl. Flavonoidar eru einkum í laufi jurta t.d. í ætihvönn og vallhumli. Kannað var hagnýtt gildi þessara rannsóknaniðurstaða en athuganir á niðurstöðum annarra vísindamanna í Bandríkjunum, Japan, Kína og Kóreu bentu til þess að íslenska ætihvönnin og fleiri lækningajurtir væru ákjósanlegt hráefni fyrir heilsubótarvörur.

 

Stofnun nýsköpunarfyrirtækisins SagaMedica-Heilsujurtir ehf.

Árið 2000 ákvað ég að stofna fyrirtæki til að framleiða og markaðssetja heilsuvörur úr íslenskum lækningajurtum sem unnt væri að rækta. Drifkrafturinn var sú sannfæring að slíkar heilsuvörur gætu styrkt forvarnir og stuðlað að betri heilsu neytenda. Stofnendur SagaMedica-Heilsujurtir ehf. voru Sigmundur Guðbjarnason, Þráinn Þorvaldsson viðskiptafræðingur með sérmenntun í markaðsfræðum og Steinþór Sigurðsson lífefnafræðingur og samstarfsmaður minn á Raunvísindastofnun. Lögðum við fram hlutafé eða hlutafjárloforð við stofnun fyrirtækisins. Auk þess voru Ævar Jóhannesson og Framleiðsluráð landbúnaðarins með Árna Snæbjörnsson, sem þeirra fulltrúa, skráðir meðeigendur með smáhlut. Nafn fyrirtækisins var í fyrstu Heilsujurtir en var síðar breytt í SagaMedica – Heilsujurtir ehf. Þráinn var ráðinn framkvæmdastjóri þar sem mikil áhersla yrði lögð á markaðsmálin. Kona mín Margrét Þorvaldsdóttir, fyrrverandi blaðamaður, hafði einnig mikinn áhuga á þessum áformum og studdi mig og hvatti en sameiginlegt sparifé okkar fór í þetta ævintýri. Fyrirtækið var í fyrstu fóstrað af Raunvísindastofnun og var aðstaða og þjónusta veitt. Fjárhagurinn var mjög þröngur fyrstu árin og nokkur skuldasöfnun hjá stofnuninni en greitt upp síðar. SagaMedica þakkar Raunvísindastofnun og Háskóla Íslands veittan stuðning.

 

Ætihvönn var valin sem hráefni í fyrstu vörurnar því jurtin hefur breiða og mikla líffræðilega virkni. Auk þess er auðvelt að afla hráefnisins, það vex víða og er mjög aðgengilegt. Ætihvönnin var ein af merkustu lækningajurtum á Íslandi og var hún notuð bæði sem matjurt og einnig sem lækningajurt. Hvönnin var einkum talin góð fyrir þá sem voru að ná sér eftir erfið veikindi, til að fá aukið þrek og kraft. Einnig var hún notuð við meltingartruflunum s.s. krampa og vindgangi og gegn kvillum í lifur. Hvönnin var talin góð til að losa slím úr öndunarfærum og við lungnakvillum. Hún var notuð til að græða sár og hvannafræ þóttu góð við krabbameinum. Hvannarætur og fræ voru notuð til að búa til úr þeim jurtaveigar. Hvannarótarbrennivín var þekkt og tilsvarandi brennivín var búið til úr hvannafræjum.

 

Auk þess að vera mikilvæg matjurt á Norðurlöndum og Bretlandseyjum var lækningamáttur hvannarinnar vel þekktur meðal norrænna manna. Öll jurtin var notuð til lækninga, bæði ræturnar sem mátti geyma þurrkaðar árum saman, safaríkir og meyrir blaðstilkarnir, laufblöðin svo og fræin sem þroskast síðsumars. Athygli vekur að mikið var leitað að jurtum sem unnt væri að nota við kvillum í maga og við ýmiskonar brjóstveiki. Ljóst er að margt fólk bjó við erfið skilyrði á öldum áður. Húsakynni voru oft köld og rök og því kvillar í öndunarfærum algengir. Maturinn var oft gamall og stundum skemmdur og sennilega mikið um meltingartruflanir og jafnvel matareitranir. Hér hafði ætihvönnin reynst notadrjúg. Í íslenskum miðaldaritum koma hvannir fyrir á nokkrum stöðum. Í Grágás er kveðið á um viðurlög við stuldi á hvönn úr annars manns landi. Í Konungsbók segir að það varði útlegð ef hvannir eru teknar í óleyfi. Hvannar er getið í sögu Ólafs Tryggvasonar þar sem greint er stuttlega frá hjúskaparraunum Þyri, dóttur Haralds konungs Gormssonar af Danmörku. Í Flateyjarbók er skemmtisögunni af hvannaskurði þeirra fóstbræðra Þorgeirs Hávarssonar og Þormóðs Kolbrúnarskálds skeytt í Fóstbræðrasögu.

Hvönnin hefur gegnt mikilvægu hlutverki í heilsueflingu íslensku þjóðarinnar, verið notuð sem lækningajurt og matjurt og því fengið nafnið æti-hvönn. Á Veraldarvefnum er að finna upplýsingar úr dönskum, enskum og þýskum lækningajurtabókum um notkun hvannar við ýmsum kvillum. Hvönnin er ekki aðeins forn lækningajurt heldur er hún einnig vinsæl sem bragðefni. Ætihvönnin hefur verið eitt aðal bragðefnið í framleiðslu drykkjarvara t.d. líkjöra (Chartreuse og Bendictine) og Vermouth og DuBonnet. Bragðefni úr hvönn er notað í framleiðslu á gini og Muscatel Rínarvínum. Ætihvönn er einnig notuð sem fersk kryddjurt bæði á kjöt og fisk. Hvannarfræ eru í einhverjum mæli notuð í ilmvatns-framleiðslu.

 

Tilraunaframleiðsla og vöruþróun

Byrjað var á tilraunaframleiðslu á jurtaveig úr hvannafræjum þar sem virku efnin voru dregin út í alkóhól blöndu. Var magn áhugaverðra virkra efna mælt í jurtaveiginni og áhrifin könnuð. Við Þráinn og konur okkar tókum þessa jurtaveig inn til að athuga hvort einhver neikvæð áhrif kæmu í ljós þótt þess væri ekki að vænta þar sem þessi aðferð er gömul og hefur gefist vel. Áhrifin voru jákvæð og þá voru fleiri sem vildu prófa afurðina og reyndist jurtaveigin vel og fékk nafnið Angelica eftir latneska nafni hvannarinnar. Eftir tilraunanotkun í eitt ár var hugað að framleiðslu. Samið var við Mjólkursamlagið í Búðardal um að taka að sér framleiðsluna og reyndist sú ráðstöfun heillarík fyrir báða aðila. Jurtaveigin Angelica er stöðluð með tilliti til virkra efna en þá eru efnin mæld og stillt á ákveðið magn per ml. eða dagskammt.

Reynsla mín af notkun Angelicu er forvitnileg. Ég hafði fengið boð frá háskóla í Ástralíu um að flytja þar fyrirlestur um hjartarannsóknir okkar. Mér virtist ferðin löng og ég nennti ekki í þessa löngu ferð. Þegar ég var búinn að taka Angelicu í tvo mánuði þá pantaði ég far fyrir okkur hjónin til Ástralíu í mars 2001 og flutti ég þar umbeðinn fyrirlestur með tilheyrandi umræðum. Dvöldum við þar í þrjár vikur og sáum mjög áhugavert land og þjóð. Angelican jók kraftinn og framtakssemina og fór ég að gera ýmsa þá hluti sem ég hafði dregið á langinn. Þessi reynsla mín er í samræmi við þær lýsingar sem er að finna í gömlum ritum um áhrif jurtaveiga úr ætihvönn. Jurtaveigin Angelica fór á markað 2002. Lyfjastofnun gerði ýmsar athugasemdir við starfsemi okkar en hlutverk hennar er að verja landsmenn fyrir vafasömum lyfjum og náttúrulyfjum. Við svöruðum fyrirspurnum Lyfjastofnunar og komum til móts við ábendingar þeirra. Við vorum að vísu ekki alltaf sammála en náðum sátt um flest atriði.

Næstu vörur voru hálsbrjóstsykurinn Voxis og SagaPro sem framleiddar eru úr hvannalaufaseyði. Voxis fór á markað 2003, hann var fyrstu árin framleiddur fyrir okkur af fyrirtækinu Nói-Síríus og þykir góður við særindum í hálsi og kvefi. SagaPro var í tvö ár á tilraunastigi áður en varan fór á markað. Í fyrstu var seyði útbúið og helstu lífvirku efnin mæld. Tilraunanotkun á seyðinu byrjaði með því að ég framleiddi seyðið í eldhúsinu hjá konu minni til að gæta fyllsta hreinlætis. Vinur Þráins var illa haldinn af þvagvandmálum, verkjum og tíðum þvaglátum, og bað um eitthvað sem gæti ef til vill hjálpað en lyfin sem hann fékk gerðu lítið gagn. Seyðið virkaði vel. Fór hann síðar á sólarströnd en hann var fljótlega búinn með seyðið. Versnaði honum snarlega og sendi beiðni um að fá seyðið sent til sín. Útbjó ég seyði handa honum og var það sent til hans og hafði það tilætluð áhrif. Við settum upp verksmiðju á Akranesi og keyptum notaðar vélar frá Danmörku til að framleiða seyðið og breyta því í þykkni. Þróuðum við þessa vöru áfram í töfluform með aðstoð danska lyfjafyrirtækisins Scanpharm sem slær töflurnar. SagaPro var sett á markað 2005 og reynist vel við tíðum þvaglátum á nóttu sem degi hjá körlum. Við héldum í fyrstu að áhrifin væru mest á blöðruhálskirtilinn og var gerð klínísk rannsókn sem var mjög dýr, kostaði um 45 milljónir króna. Klíníska rannsóknin var gerð á 69 karlmönnum og framkvæmd af Íslenskum lyfjarannsóknum, Encode, í samvinnu við tvo sérfræðilækna. Rannsóknin sýndi að virknin var mest hjá þeim sem voru með minnkaða blöðrurýmd og ofvirka blöðru². Þessi vandamál eru jafnvel enn meiri hjá konum en körlum og gagnast SagaPro konum einnig mjög vel.

 

Andstaða við starfsemi SagaMedica

Það er mikill áhugi á Íslandi á nýsköpun ýmiskonar og eru tækifærin víða. Vert er að benda á að erfiðleikar verða oft á vegi frumkvöðlanna og koma þeir fram í ýmsum myndum. Við höfum þurft að glíma við andstöðu við þróun á náttúruvörum úr ætihvönn þó að hvönnin hafi verið notuð sem matjurt og lækningajurt frá upphafi byggðar á Íslandi. Slíkar náttúruvörur eða fæðubótarefni frá erlendum framleiðendum hafa lengi verið fluttar inn en innlend framleiðsla var gerð mjög tortryggileg. Magnús Jóhannsson prófessor í læknadeild var svarinn andstæðingur okkar. Var hann einnig í starfi hjá Lyfjastofnun og notaði þá stofnun til að gera starf okkar tortryggilegt. Fleiri höfðu skoðun á starfsemi okkar, t.d. skrifaði deildarforseti læknadeildar grein í Morgunblaðið á fyrstu árum SagaMedica og gagnrýndi mig og prófessor Jón Braga Bjarnason fyrir starfsemi sem væri ósæmileg háskólakennurum. Jón Bragi hafði þróað vöru með þorskaensímum og fór hún á markað sem Pensím húðáburður og er sú vara seld víða um heim. Jón Bragi féll óvænt frá á besta aldri.

Mér var ljóst að við yrðum að kynna starfsemi okkar betur og ekki síst að kynna þau heilsubótarefni sem eru í grænmeti, ávöxtum og lækningajurtum og hvernig þau virkuðu. Skrifaði ég greinar í Morgunbaðið um heilsutengt efni og flutti fyrirlestra fyrir ýmis félagasamtök og klúbba. Skrifuðum við grein um rannsóknir okkar til að kynna fyrir læknum og sendum Læknablaðinu til birtingar. Greininni var hafnað en tveir þekktir læknar voru meðhöfundar og samstarfsaðilar. Sendum við þá greinina í alþjóðlegt vísindatímarit sem birti hana. Skrifaði ég einnig greinar um heilsubótarefni og lækningajurtir o.fl og birti í bloggi á eyjan.is.

Umsóknum okkar um styrki til grunnrannsókna var vel tekið en þegar við sóttum um styrki í Tækniþróunarsjóð til hagnýtra rannsókna og þróunar á heilsubótarefnum eða fæðubótarefnum var umsóknum okkar yfirleitt hafnað. Við fengum fyrsta árið að sjá rökin fyrir höfnun. Umsókn um styrk til að þróa SagaPro var hafnað m.a. vegna þess að ekki voru taldar líkur á að varan mundi seljast. Síðar þegar SagaPro var orðin eftirsótt vara sem seldist vel þá veitti Tækniþróunarsjóður styrk til klínískrar rannsóknar á vörunni. Tækniþróunarsjóður hefur einnig veitt SagaMedica styrki til markaðsstarfs og fyrir þennan stuðning erum við þakklát. Erlendis hefur SagaPro verið verðlaunuð. Bandaríska tímaritið „Better Nutrition“ verðlaunaði SagaPro sem bestu nýju vöruna í nóvember tölublaði tímaritsins. Better Nutrition veitir þessi verðlaun árlega og var SagaPro verðlaunuð í flokknum „Best New Supplement“ árið 2013. Sömu meðferð eða höfnun fengum við þegar við sóttum um styrk til að þróa vöruna SagaMemo sem er framleidd úr hvannafræjum og blágresi. Þessi vara kom fyrst fram sem jurtaveig og styrkir hún minnið og dregur úr minnistapi með því að hafa áhrif á taugaboðefni í heilanum⁴. Áhrifin hafa verið rannsökuð af Steinþóri með þekktum, stöðluðum aðferðum í músum og voru niðurstöður jákvæðar og voru þær birtar í alþjóðlegu vísindatímariti¹. Varan fór á markað 2009 og selst allvel.

 

Gæði, öryggi  og virkni

 Gæði: Við lögðum mikla áherslu á gæði, að vörurnar væru framleiddar úr góðu hráefni. Sóttum við hráefni í fyrstu í Haukadal og síðar í Vík í Mýrdal og í Mýrdalinn. Seinna var einnig hráefni fengið í Hrísey en þar vex mikið af ætihvönn. Steinþór fór um landið og safnaði sýnum og efnagreindi svo unnt væri að bera saman mismunandi tökustaði. Viss breytileiki var í efnasamsetningu hvannarinnar eftir vaxtarstað³. Framleiðslan er hjá traustum fyrirtækjum í matvælaiðnaði með tilskilin leyfi, hreinlæti og góða aðstöðu. Þessi fyrirtæki eru Mjólkursamlagið í Búðardal og Nói Síríus svo og danska lyfjafyrirtækið ScanPharma.

Öryggi: Leitað var upplýsinga um hugsanleg neikvæð áhrif af hvannaneyslu en helstu neikvæðu áhrifin voru aukið ljósnæmi húðarinnar og hætta á sólbruna í sterku sólskini eða ljósaböðum. Viðvörun var sett á umbúðir jurtaveiga sem innhéldu slík efni. Rannsökuð voru áhrif efna og afurða úr ætihvönn á mýs og þá var gefið allt að 4000 sinnum það magn sem mönnum er gefið og í sex og hálfan mánuð. Dýrin uxu eðlilega og var þyngdaraukning sú sama og hjá viðmiðunardýrum. Þegar dýrunum var slátrað fundust engin merki um eituráhrif eða skaðleg áhrif við rannsókn meinafræðings.

Virkni: Virkni efna í afurðunum var mæld með ýmsum hætti; áhrif á frumur í ræktun, áhrif á tilraunadýr og áhrif á menn í klínískum rannsóknum. Niðurstöður þessara rannsókna voru birtar í ritrýndum alþjóðlegum vísindatímaritum. Reynslukönnun var gerð hjá sjálfboðaliðum sem fengu Angelicu í marga mánuði áður en varan var sett á markað. Almenn umsögn var að neysla Angelicu auki vellíðan, auki orku og kraft, dragi úr kvíða og streitu og auki kjark. Angelica jurtaveig heftir vöxt krabbameinsfruma í ræktun og er það vegna virkni imperatorins og fleiri fúranókúmarína í jurtaveiginni⁷. Rannsóknir erlendra vísindamanna benda til þess að imperatorin, sem mikið er af í hvönninni o.fl. slík efni vinni gegn myndun krabbameinsfruma og stuðli að eyðingu (apoptosis) á krabbameinsfrumum. Margvísleg önnur virkni er einnig í jurtaveiginni, m.a. veiruvirkni og bakteríuvirkni.

Sýnt var fram á virkni SagaPro við þvagfæravandamálum í klínískri rannsókn². SagaPro hefur einnig fjölbreytta virkni, hindrar myndun krabbameinsæxla í tilraunadýrum sem voru sprautuð með brjóstakrabbameinsfrumum undir húð. Þau dýr sem fengu SagaPro seyðið mynduðu yfirleitt ekki æxli en viðmiðunardýr sem fengu ekki seyðið fengu öll krabbameinsæxli⁷. SagaPro hefur töluverða veiruvirkni en sama seyðið er einnig notað í Voxis sem hefur áhugaverða veiruvirkni. Rannsóknaniðurstöður voru birtar í alþjóðlegu vísindatímaritum og eru greinarnar skráðar hér sem heimildir.

.

Starfsmenn fyrstu árin.

Fyrstu árin voru starfsmenn fyrirtækisins fjórir; Sigmundur og Steinþór við rannsóknir og þróun og Þráinn sem annaðist markaðsmál og fjármál, en honum til aðstoðar var Elín Óskarsdóttir eiginkona hans. Smám saman fjölgaði starfsmönnum. Sá fyrsti, Perla Björk Egilsdóttir lífefnafræðingur, var ráðin sem markaðsstjóri árið 2008. SagaMedica jók kynningar- og markaðsstarfsemi sína og tók vaxtarkipp með tilkomu vefverslunar.

Þráinn hætti störfum hjá SagaMedica í árslok 2012 en starfaði áfram um tima fyrir SagaMedica við öflun nýrra viðskiptasambanda erlendis. Perla tók við sem framkvæmdastjóri. Steinþór tók við af mér sem  rannsóknastjóri árið 2013 en ég starfaði áfram í hlutastarfi við rannsóknir, ritstörf og kynningu á heilsubótarefnum.

 

Samstarfsaðilar og þátttakendur í rannsóknum á íslenskum lækningajurtum

Mikilvægt var að geta fengið stúdenta til að vinna með okkur að rannsóknum og voru margir þeirra styrktir af sjóðum Háskóla Íslands á fyrri hluta þessa tímabils. Einnig fengum við ómetanlegt framlag frá ýmsum sérfræðingum Háskólans og frá Raunvísindastofnun.

Eftirtaldir einstaklingar hafa tekið þátt í þessu ævintýri okkar:

• Steinþór Sigurðsson lífefnafræðingur, starfsmaður RH og síðar SagaMedica ehf.
• Snævar Sigurðsson nemandi í lífefnafræði með margvísleg verkefni m.a. sérverkefni við einangrun á veiruvirkum efnum
• Jónas Hallgrímsson prófessor í meinafræði HÍ
• Margrét Guðnadóttir prófessor í veirufræði HÍ
• Helga Ögmundsdóttir prófessor, sérsvið krabbameinsrannsóknir
• Helga Erlendsdóttir Landspítala, sérsvið sýklarannsóknir
• Sigríður Jónsdóttir sérfræðingur, Raunvísindastofnun
• Haraldur Sigurðsson lyfjafræðinemi með kandidatsverkefni, „Áhrif efna í lækningajurtum á krabbameinsfrumur í frumuræktum“
• Adda Birna Hjálmarsdóttir lyfjafræðinemi, með kandidatsverkefni, „Lækningamáttur íslenskra jurta gegn krabbameini in vitro og in vivo“
• Hans Tómas Björnsson læknanemi en hann rannsakaði líffræðilega virk efni í sjávargróðri og öðru sjávarfangi
• Einnig var leitað til reyndra lyfjafræðinga sem tóku okkur vel.

 

Markaðsmál

Samið var við Örn Svavarsson í fyrirtækinu “Heilsa” að annast dreifingu og sölu á afurðum SagaMedica ehf. fyrstu árin. Örn hafði mikla reynslu á þessu sviði og var okkur mjög hjálplegur. Þráinn fór víða í markaðsleit m.a. til Norðurlandanna og tókst honum að fá norskan umboðsmann til að annast sölu í Noregi. Nokkrum árum síðar var norska fyrirtækið selt bandarísku fyrirtæki sem vildi einungis selja eigin vörur. Fleiri tilraunir voru gerðar með misjöfnum árangri. Mikil vinna var lögð í að koma vörum okkar á markað í Kanada og tók það allmörg ár að skrásetja SagaPro í Kanada. Skráningu á SagaPro í Kanada var lokið 2013 og hefur SagaMedica nú heimild heilbrigðisyfirvalda í Kanada til að markaðssetja SagaPro við tíðum þvaglátum þar í landi. Loks tókst Þráni og Perlu að fá umboðsfyrirtæki í Bandaríkjunum, Europharma, til að annast dreifingu og sölu á SagaPro í Bandaríkjunum. SagaPro seldist strax vel og keypti Europharma fljótlega enn meira magn af vörunni. Varan hefur nú þegar fengið viðurkenningu erlendis sem fyrirmyndarvara á þessu sviði. SagaPro er söluhæsta afurð SagaMedica og hefur salan á innlendum markaði aukist ár frá ári. Þessi söluaukning sýnir mat notenda og að neytendur hafa gagn af vörunni og halda áfram að nota hana. Markaðir erlendis eru í örum vexti, einkum í Norður Ameríku.

 

Fjármögnun

Í fyrstu settum við okkar sparifé í fyrirtækið en ljóst var að meira þurfti til. Leitað var til fjárfesta en okkur var tekið fálega, sumir yngri starfsmenn fjármálafyrirtækja hæddust að fyrirætlunum okkar. Þetta væri lítið fyrirtæki með ótrúverðugar áætlanir. Þráinn leitaði þá til manna sem hann þekkti og ráku ýmis en ólík fyrirtæki. Fékk hann þessa kunningja sína til að leggja allt að 5 milljónir króna í hlutafé hver og tókst þannig að fá allmarga smærri fjárfesta til að leggja okkur lið. Síðar kom stærri fjárfesting frá Skagamanninum Bjarna Ármannssyni og með Þórði Magnússyni sem tók við stjórnarformennsku. Vaxandi þörf er fyrir SagaPro og fleiri afurðir SagaMedica ehf. Mesta þörfin fyrir SagaPro er hjá elstu borgurum.

 

Hvaða tækifæri voru í sjónmáli 2013?

 

1. Það er unnt að þróa vörur úr íslenskum lækningajurtum sem styrkja hjarta- og æðakerfið, víkka út æðar og auka blóðstreymið. Efni í þessum lækningajurtum geta einnig dregið úr óæskilegri hjartastækkun, dregið úr hættu á blóðtappamyndun o.s.frv.
2. Mikilvægt er að nýta tækifærið og þróa vörur sem styrkja forvarnir gegn krabbameinum og hindra æxlisvöxt eða stöðva vöxt á æxli sem er þegar fyrir hendi^5,6,7.
3. Raunhæft er að þróa fleiri náttúruvörur sem geta stuðlað að betri heilsu og betri líðan og væntanlega minni kostnaði við heilbrigðisþjónustuna¹.

Kostnaður heilbrigðisþjónustunnar mun vaxa hratt, einkum vegna vaxandi lyfjakostnaðar. Mikilvægt er að leggja aukna áherslu á forvarnir og draga úr þessum kostnaði. SagaMedica hefur hug á að þróa vörur sem geta verið mikilvægar í forvörnum og í baráttu við algengustu og alvarlegust sjúkdóma sem skerða lífshamingju fólks þegar líður á ævina.

Við hjónin sömdum bók sem Háskólaútgáfan gaf út 2018. Heiti bókarinnar var: „Heilnæmi jurta og hollusta matar“ og fjallaði kona mín um sögu jurtalækninga og sögu læknisfræðinnar en ég fjallaði um hollustu efnin, um skaðleg efni í mat og um skaðlega hormónaherma sem eru í mat, snyrtivörum og hreinlætisvörum og erfitt er að verjast.

 

Hvað ber að varast?

Varast ber fordóma en láta rannsóknir svara spurningum og efasemdum. Fordómar torvelda eða hindra þróun á nýmælum þegar menn vilja fara nýjar eða óhefðbundnar leiðir. Heilsurækt er nauðsynleg og heilsubótarefni úr íslenskum lækningajurtum sem hafa reynst vel á árum áður geta styrkt forvarnir gegn ýmsum sjúkdómum. Neytandinn er dómarinn því ef heilsubótarefnið kemur honum að gagni þá mun hann væntanlega nota það. Ef hann finnur ekki heppileg áhrif þá hættir hann að nota það. Málið er ekki flókið. Reynsluþekking formæðra og forfeðra okkar er verðmæt ef við höfum vilja og kjark til að nýta hana. Íslenska flóran frá hafi til heiða er vannýtt auðlind og mikilvægt er að nýta þessa mikilvægu auðlind en með varúð og gæta þess að náttúran skaðist ekki.

 

Breytingar á SagaMedica.

Þóður Magnússon hjá Eyri Invest, tók við starfi stjórnarformanns og fylgdu honum innan tíðar nýir meðlimir stjórnar með reynslu úr lyfjaiðnaðinum enda flestir fyrrverandi starfsmenn Actavis. Áhersla var lögð á að breyta vörunum með því að bæta við jurtaafurðum sem voru samþykktar í heilsuvörum eða lyfjum og heimilt var að vísa til í auglýsingum. Jafnframt var aukin markaðssókn erlendis. Loks var SagaMedica sameinuð öðru sprotafyrirtæki, Key Natura, árið 2018, sem þróar og selur vörur með astaxanthin framleiddu með ræktun þörunga. Nýja fyrirtækið hlaut nafnið SagaNatura.

Framkvæmdastóri var Sjöfn Sigurgísladóttir en í stjórn voru:  Þórður Magnússon formaður, Guðbjörg Edda Eggertsdóttir, Björn Aðalsteinsson, Stefán Jökull Sveinsson (eiginmaður Sjafnar) og Sigmundur Guðbjarnason. Ég vildi hætta í stjórn því mér fannst ég ekki gera neitt gagn en Þórður bað mig að vera áfram. Ég vildi þróa nýjar afurðir en það var ekki talið tímabært. Starfslið var orðið 15 manns en tekjur voru helmingur af því sem þurfti. Aukin framleiðsla astaxanthin afurða og aukin sala erlendis á að skila stórauknum tekjum og tekjuafgangi eða hagnaði. Vonandi verður það að veruleika.

 

Samantekt.

Fjallað er stuttlega um æviferilinn og helstu viðburði í uppvexti, námi og störfum. Sagt er frá námsárum í Menntaskólanum á Akureyri og við Tækniháskólann í Munchen og störfum við Sementsverksmiðju ríkisins. Síðan er sagt frá störfum við Læknaskóla Wayne State University í Detroit og rannsóknastörfum þar. Þá er lýst aðkomu að Háskóla Íslands, uppbyggingu kennslu í efnafræði til BS-prófs og rannsóknum á Raunvísindastofnun. Störfin í Rektorsembætti Háskólans voru mjög þýðingarmikil því við breyttum Háskóla Íslands úr Embættismannaskóla í Rannsóknarháskóla. Eftir formleg starfslok í H.Í. vegna aldurs þá hefst saga nýsköpunarfyrirtækisins SagaMedica. Starfsemi SagaMedica grundvallast á reynsluþekkingu liðinna kynslóða og á vísindalegum rannsóknum á lækningajurtum. Drifkrafturinn var sú sannfæring eftir ítarlegar rannsóknir að heilsuvörur úr íslenskum lækningajurtum gætu styrkt forvarnir gegn ýmsum erfiðum sjúkdómum og stuðlað að betri heilsu neytenda. Rannsökuð var líffræðileg virkni í fjölda lækningajurta og virk efni. Valdar voru nokkrar jurtir sem höfðu mesta og breiðasta virkni til frekari rannsókna og var ætihvönn síðan valin sem hráefni í fyrstu afurðirnar. Hefur fyrirtækið framleitt nokkrar vörur, t.d. SagaPro, SagaMemo og Voxis og seljast þær vel. SagaPro er nú á markaði í Bandaríkjunum og Kanada og víðar og hefur tímaritið Better Nutrition verðlaunað SagaPro sem bestu nýju vöruna, „Best New Supplement“ árið 2013. Árið 2018 var fyrirtækið SagaMedica sameinað öðru sprotafyrirtæki KeyNatura í SagaNatura og vænta stjórnendur þess að takast muni að efla mjög starfsemina.

 

Sigmundur Guðbjarnason